Οι αγιογράφοι της εποχής μας!..

Κωδικός Πόρου: 00285-114726-2766
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 24/06/12 16:57
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Τέχνη και Πολιτισμός!.., 00285-114726-2766




Περιγραφή:

 

Χαίρεται κανείς και απολαμβάνει τα έργα όλων σχεδόν των ζωγράφων και αγιογράφων του Ελληνισμού (παλαιότερων και νεότερων). Ακόμη περισσότερο όταν σου μεταλαμπαδεύουν στην ψυχή το μυστηριακό εκείνο φως με το οποίο μπορείς να δεις πράγματα που δύσκολα θα μπορέσουν να σου πουν λόγιοι, σοφοί, φιλόσοφοι ή διανοούμενοι. Ένας εξ αυτών ο κ. Δημήτρης Σκουρτέλης!..

Ο γνωστός Έλληνας ζωγράφος-αγιογράφος κ Δημήτρης Σκουρτέλης.

ΙΣΩΣ δεν είμαι ο ειδικός για να κρίνω το έργο των σπουδαίων Ελλήνων αγιογράφων, όπως για παράδειγμα το εντυπωσιακό και τόσο όμορφο έργο του καλού μου φίλου κ. Δημήτρη Σκουρτέλη. Ακόμη περισσότερο όταν γνωρίζεις ότι οι άνθρωποι αυτοί γράφουν ένα βιβλίο επικοινωνίας των αμύητων με τους μύστες της τέχνης της εικόνας και δη της αγιογραφίας!
Όταν άκουσα για πρώτη φορά ότι δια της αγιογραφίας οι αναλφάβητοι άνθρωποι γνώρισαν και με την τελευταία λεπτομέρεια την Βίβλο (Παλαιά και Καινή Διαθήκη), ομολογώ συγκλονίστηκα πολύ και μακάρι να είχα τις τεχνικές οι ειδικές γνώσεις του φίλου του κ. Σκουρτέλη για να μπορέσω κι εγώ να σας μυήσω στα μυστήρια της αγιογραφικής τέχνης!
Πάντα ταύτα λαμβάνοντας μια ευγενική και άκρως τιμητική για το πρόσωπό μου πρόσκληση του παραπάνω καλλιτέχνη για μία Έκθεση ζωγραφικής-αγιογραφίας στην αίθουσα «ART KOLONAKI», για το διάστημα 4-10 Ιουλίου 2012 ( Λυκαβηττού 20, Κολωνάκι, Αθήνα Τηλ. 210 3624927)
Τα εγκαίνια θα γίνουν την Τετάρτη 4 Ιουλίου στις 8.00 μ.μ., όπου θα απαγγελθούν και ποιήματα του γνωστού μας καλλιτέχνη και φίλου κ. Δημήτρη Σκουρτέλη!...

Τι είναι, όμως, αγιογραφία;

Από τα λίγα που έχουμε διαβάσει στις διάφορες ελληνικές εγκυκλοπαίδειες ή σε άλλα λεξικά, θα λέγαμε ότι αγιογραφία είναι μια θρησκευτική τέχνη με αντικείμενο την εικονογράφηση χριστιανικών ναών, φορητών εικόνων ή και χειρογράφων με μικρογραφίες. Τα θέματα της αγιογραφίας αντλούνται αποκλειστικά σχεδόν από τη βιβλική διήγηση. Η τεχνοτροπία υπακούει σε αυστηρά καθορισμένους κανόνες που πηγάζουν από το τυπικό και την παράδοση της Εκκλησίας. Στόχος της αγιογραφίας δεν είναι ούτε η πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας ούτε η καλλιτεχνική έκφραση αυτή καθεαυτή. Η αγιογραφία έχει σκοπό να κάνει κατανοητές τις ιερές γραφές σ' εκείνους που δεν μπορούν να διαβάσουν, όπως διακήρυξαν οι Πατέρες της εκκλησίας, αλλά και να βοηθά όλους ανεξαιρέτως τους πιστούς να κοινωνούν το πνεύμα της χριστιανικής διδασκαλίας.
Τα χαρακτηριστικά αυτά της αγιογραφίας ήταν κυρίαρχα σε ολόκληρο το χριστιανικό κόσμο ως την περίοδο της Αναγέννησης. Από εκεί και μετά η ρωμαιοκαθολική αγιογραφία ξεφεύγει από τη βυζαντινή παράδοση και παίρνει το χαρακτήρα της κοσμικής ζωγραφικής δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην πιστή αναπαράσταση. Για το λόγο αυτό στη συνέχεια θα αναφερθούμε αποκλειστικά στην ανατολική (ορθόδοξη) αγιογραφία, όπως αυτή καλλιεργήθηκε στην επικράτεια του Βυζαντίου και μετά την άλωση της Πόλης στις περιοχές όπου ζούσαν ορθόδοξοι, δηλαδή στα Βαλκάνια, το μικρασιατικό χώρο και τη Ρωσία.

Ο κ. Δημήτρης Σκουρτέλης καθώς ξεναγεί φίλους και φίλες της αγιογραφικής του τέχνης σε μία από τις Εκθέσεις ζωγραφικής και αγιογραφίας, που έχουν τιμηθεί και με ειδικά Βραβεία!..

Σε γενικές γραμμές, η αγιογραφία διαιρείται στις ακόλουθες περιόδους:
α) Παλαιοχριστιανική (πρωτοχριστιανική). Από τα πρώτα μετά Χριστόν χρόνια ως την ίδρυση του βυζαντινού κράτους στις αρχές του 4ου αιώνα.
β) Βυζαντινή. Με κάποιες υποδιαιρέσεις φτάνει ως την άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453).
γ) Μεταβυζαντινή. Από την άλωση ως τα νεότερα χρόνια.

Η Παλαιοχριστιανική περίοδος.

Η αγιογραφία κατά τα χρόνια αυτά αναπτύχθηκε κυρίως στις κατακόμβες (Ρώμη, Νάπολη, Μήλος, Λιβύη κ.α.). Η τέχνη της περιόδου είναι κυρίως συμβολική, ενώ έντονες είναι και οι επιδράσεις από την αρχαία ελληνική (κυρίως ελληνιστική) και ρωμαϊκή τέχνη. Συνήθως παριστάνεται ο Χριστός ως Αμνός, ΙΧΘΥΣ (Ιησούς Χριστός, Θεού Υιός, Σωτήρ) ή Καλός Ποιμήν. Πολλά από τα παραπάνω θέματα εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται και μετά την επίσημη καθιέρωση του χριστιανισμού.
Βυζαντινή περίοδος. Σημαντικότερο κέντρο της αγιογραφικής τέχνης, κατά την περίοδο αυτή, ήταν η Κωνσταντινούπολη και ακολουθούσε η Θεσσαλονίκη. Οι πλουσιότερες εκκλησίες διακοσμούνταν με την τεχνική του ψηφιδωτού, δηλαδή οι παραστάσεις σχηματίζονταν με ψηφίδες από χρωματιστή πέτρα ή υαλόμαζα. Οι μικρότεροι ναοί στην επαρχία είχαν αγιογραφίες φτιαγμένες με την τεχνική της νωπογραφίας (φρέσκο), όπου τα χρώματα τοποθετούνταν σε υγρό κονίαμα και στέγνωναν μαζί με αυτό. Η τεχνική αυτή κόστιζε φθηνότερα αλλά άντεχε και λιγότερο στη φθορά.
Σταδιακά διαμορφώνεται σταθερό εικονογραφικό τυπικό που όριζε ακριβώς την τοποθέτηση της κάθε μορφής στο χώρο του ναού, ο οποίος θεωρείται ότι συμβολίζει το σύμπαν. Έτσι στον τρούλο τοποθετείται ο Χριστός ως Παντοκράτωρ, στο πάνω μέρος της κόγχης (τεταρτοσφαίριο) του Ιερού ζωγραφίζεται η Παναγία ως Πλατυτέρα ή Βρεφοκρατούσα. Κάτω από τη Θεοτόκο, σε ζώνες, διατάσσονται άγγελοι και Ιεράρχες. Στους πλευρικούς τοίχους και στο νάρθηκα του ναού (χώρος πριν τον κυρίως ναό) μπαίνουν σκηνές από τα θαύματα και τα πάθη του Χριστού, ενώ σε ζώνες, χαμηλότερα, διάφοροι άγιοι και μάρτυρες. Η τεχνική κατασκευής των παραστάσεων, η μορφή κάθε προσώπου καθώς και η τοποθέτησή του, καθορίζονται με βάση αυστηρό τυπικό που κυκλοφορούσε μεταξύ των, συνήθως μοναχών, ζωγράφων σε χειρόγραφα εγχειρίδια τα οποία όριζαν επίσης και τα θρησκευτικά καθήκοντα του αγιογράφου (νηστεία, προσευχή) κατά τη διάρκεια της αγιογράφησης.

Ο αγιογράφος μας κ. Δημήτρης Σκουρτέλης (αριστερά) σε ώρες περίσκεψης και περισυλλογής.

Κρίσιμη για τη βυζαντινή τέχνη ήταν η περίοδος της εικονομαχίας (727-843), οπότε αμφισβητήθηκε από πολλούς ο ρόλος των εικόνων. Πολλές εικόνες καταστράφηκαν, ναοί ασβεστώθηκαν, ενώ επικρατούσε για μικρό χρονικό διάστημα ο παλαιοχριστιανικός διάκοσμος με σταυρούς και άλλα σύμβολα. Τελικά οι εικόνες αναστηλώθηκαν οριστικά το 843 και αναγνωρίστηκε η σημασία τους.
Κατά τον 9ο και το 10ο αιώνα παρουσιάζεται άνθηση της αγιογραφίας, ενώ σταδιακά το ψηφιδωτό υποχωρεί και επικρατεί η τοιχογραφία με τη μέθοδο της νωπογραφίας. Επίσης από την περίοδο αυτή σώζονται και αρκετές φορητές εικόνες, δηλαδή εικόνες σε ξύλο, ζωγραφισμένες με την τεχνική της εγκαυστικής (χρώματα ανάμεικτα με κερί που απλώνονται ζεστά στο ξύλο) ή σε τέμπερα. Τα χρόνια αυτά επίσης και μέχρι περίπου το 13ο-14ο αιώνα είναι πολύ έντονη η επίδραση της βυζαντινή αγιογραφίας στην ιταλική τέχνη και ιδιαίτερα στη Ν. Ιταλία και τη Σικελία. Ανθεί, εξάλλου, και η τέχνη της μικρογραφίας χειρογράφων. Πρόκειται για μινιατούρες ζωγραφισμένες σε Ευαγγέλια και άλλα εκκλησιαστικά κυρίως βιβλία.
Στους τελευταίους αιώνες της βυζαντινής αυτοκρατορίας (μετά το 13ο αι.) αναπτύσσεται η λεγόμενη παλαιολόγεια αναγέννηση. Η αγιογραφία επηρεάζεται από το κλίμα της εποχής που επανέφερε στο προσκήνιο την κλασική αρχαιότητα. Η μνημειακότητα υποχωρεί μπροστά στο νατουραλισμό, οι συνθέσεις γίνονται πιο πολυπρόσωπες και είναι συχνά τα αρχιτεκτονικά στοιχεία στο φόντο, εκεί όπου παλιότερα υπήρχε μόνο χρυσό βάθος. Χαρακτηριστικές της τεχνοτροπίας αυτής είναι οι αγιογραφίες στο Μυστρά.

Ένα ακόμη έργο του κ. Δημήτρη Σκουρτέλη.

Η Μεταβυζαντινή περίοδος.

Όταν το κέντρο (Κωνσταντινούπολη) υποτάχθηκε στους Οθωμανούς, επικράτησαν στα πρώην εδάφη του Βυζαντίου διάφορες αγιογραφικές σχολές (τεχνοτροπίες) με κυριότερες την Κρητική σχολή, την Επτανησιακή και τη Μακεδονική. Γνωστοί εκπρόσωποι της Κρητικής σχολής ήταν ο Κρητικός Μιχαήλ Δαμασκηνός (16ος αι.), ο Εμμανουήλ Τζάνες Μπουνιαλής (1641-1699), στα έργα των οποίων διακρίνονται έντονες ιταλικές επιδράσεις, αφού η Κρήτη μέχρι το 1669 ανήκε στους Βενετσιάνους. Η τάση αυτή συνεχίζεται και στους επόμενους αιώνες. Ωστόσο, ο κυριότερος εκπρόσωπος της Κρητικής σχολής, ο Θεοφάνης ο Κρης, υπέταξε τα δάνεια στοιχεία της ιταλικής ζωγραφικής στη βυζαντινή τεχνοτροπία. Στην Επτανησιακή σχολή δυτικά στοιχεία σε συνδυασμό με λαϊκές επιρροές διαμορφώνουν τα έργα των κυριότερων εκπροσώπων της, του Παναγιώτη Δοξαρά (1662-1729) και του γιου του Νικόλαου Δοξαρά (1703-1775). Την ίδια περίπου εποχή ο Μανουήλ Πανσέληνος από τη Θεσσαλονίκη (16ος αιώνας), αναδεικνύεται ως ο κορυφαίος εκπρόσωπος της Μακεδονικής σχολής που εντυπωσιάζει με την εξισορρόπηση της βυζαντινής παράδοσης των χρόνων των Παλαιολόγων με το προσωπικό ύφος.
Είναι αξιοσημείωτο ότι οι αγιογράφοι της μεταβυζαντινής περιόδου, λόγω της επαφής με τη Δύση έχουν εξελιχθεί από απρόσωπους εργάτες λατρευτικών εικόνων σε καλλιτέχνες με ατομική δημιουργικότητα. Γι’ αυτό και υπογράφουν τα έργα τους, γεγονός που δε συνέβαινε παλαιότερα. Αυτή η εσωτερική μεταλλαγή αντανακλάται και στη μεταβυζαντινή ρωσική, σερβική, βουλγαρική και ρουμανική αγιογραφία.
Μετά την απελευθέρωση έγιναν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος κάποιες προσπάθειες να συνδυαστεί η βυζαντινή παράδοση με τη δυτική θρησκευτική τέχνη με πρωτεργάτη τον Λουδοβίκο Θείρσιο (Ludwig Thiersch). Οι απόπειρες αυτές δε βρήκαν πολλούς μιμητές, ενώ μετά τη δεκαετία του 1930, με αφετηρία κυρίως το έργο του Φώτη Κόντογλου, που άφησε αρκετούς μαθητές, διακρίνουμε μια επιστροφή στη μεταβυζαντινή και την παλαιολόγεια αγιογραφία με ταυτόχρονη απάλειψη των δυτικών στοιχείων. Είναι η τεχνοτροπία με την οποία μέχρι και σήμερα αγιογραφούνται ναοί και ζωγραφίζονται εικόνες. (Βλέπε και Εγκυκλοπαίδεια: «Μαλλιάρης-παιδεία»).

Λίγα λόγια για τον κ. Δημήτρη Σκουρτέλη

 Ο Δημήτρης Σκουρτέλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959. Σπούδασε ζωγραφική στην Γαλλία, στο 8ο Πανεπιστήμιο Παρισίων, από όπου αποφοίτησε με άριστα το 1982, ειδικευμένος στην ιστορία της Βυζαντινής τέχνης. Στην συνέχεια ασχολήθηκε με την αγιογραφία, αρχικά εντασσόμενος στο εργαστήριο του αείμνηστου Κ. Γεωργακόπουλου, αλλά και αναλαμβάνοντας παράλληλα ατομικά έργα. Σήμερα συνεργάζεται και με τον γνωστό αγιογράφο Ε. Τζιρτζιλάκη. Έχει εκτελέσει, μόνος ή συνεργαζόμενος, πολλές τοιχογραφίες σε ναούς της Αθήνας και της επαρχίας, καθώς και πλήθος φορητών εικόνων. Μεγάλη συλλογή εικόνων του βρίσκεται στον Ι. Ν. Εισοδείων Θεοτόκου Ν. Ψυχικού. Έργα του έχουν δημοσιευθεί , και τυπωθεί σε κάρτες. Πολλά βρίσκονται στην Γαλλία και Γερμανία.Διεξάγει ιστορικές μελέτες πάνω στη σχέση Βυζαντίου –Αρχαίας Ελλάδας. Επειδή η βυζαντινή τέχνη δεν καλύπτει μόνο το θέμα της θρησκείας, αλλά κάθε πλευρά του Ελληνικού πολιτισμού, ασχολήθηκε πλατύτερα με το θέμα, εικονογραφώντας, πχ, λαϊκά παραμύθια της συλλογής Γ. Γεωργαμλή, [Η Σταχτομάρω] και το Έπος του Διγενή Ακρίτα.