Από τα πρόσωπα στα προσωπεία!..

Κωδικός Πόρου: 00285-114728-1956
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 15/01/12 20:13
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Τέχνη και Πολιτισμός!.., 00285-114728-1956




Περιγραφή:

Από τα πρόσωπα στα προσωπεία!..

Μια αναδρομή στο χρόνο, όπου τα πρόσωπα, για λόγους υποκριτικούς, χρησιμοποίησαν τα προσωπεία, που για χιλιάδες χρόνια κυριάρχησαν στον ελληνικό θεατρικό λόγο!... Σήμερα τα προσωπεία έπεσαν «προς δόξαν των προσώπων»!.. Άξιζε, αλήθεια, τον κόπο; Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..


ΙΣΩΣ  είναι λίγοι εκείνοι οι Έλληνες οι οποίοι γνωρίζουν γιατί οι αρχαίοι Έλληνες ηθοποιοί κάλυπταν τα πρόσωπά τους με προσωπεία (κωμικά ή τραγικά). Κι αυτός ο λόγος είχε να κάνει με τον θεατή ο οποίος δεν έπρεπε να επηρεάζεται από το όποιο πρόσωπο του ηθοποιού, αλλά από τον ίδιο τον θεατρικό (ελληνικό) λόγο!
Σήμερα βέβαια τα πράγματα άλλαξαν. Τα προσωπεία έπεσαν και φάνηκαν τα πρόσωπα με αποτέλεσμα οι θεατές πηγαίνουν στο θέατρο για το όποιο πρόσωπο και όχι για το προσωπείο!
Τι είναι το προσωπείο
Προσωπείο, σύμφωνα με τα εγκυκλοπαιδικά λεξικά, είναι το τεχνητό, ξύλινο και χρωματισμένο ομοίωμα προσώπου, που φορούσαν οι ηθοποιοί στο αρχαίο θέατρο. Πρώτος που το εφάρμοσε λένε πως ήταν ο Χοιρίλος. Άλλοι όμως λένε για το Θέσπη ή τον Αισχύλο.
Ο Χοιρίλος, θέλοντας να δώσει στον κάθε ηθοποιό τον τύπο που του ταίριαζε, έφτιαξε το προσωπείο, γιατί οι περισσότεροι ηθοποιοί δεν ήταν επαγγελματίες και οι μεγάλες διαστάσεις των θεάτρων έκαναν δυσδιάκριτο χωρίς το προσωπείο, τον τύπο που ενσάρκωναν.
Γυναικεία προσωπεία πρωτοεισήγαγε ο Φρύνιχος. Τα προσωπεία κάλυπταν, όχι μόνο το πρόσωπο, αλλά κι όλο το κεφάλι και τα μαλλιά και διακρίνονταν κατά φύλο, κατά ηλικία, κατά κοινωνικές τάξεις, σε θεϊκά, σε προσωπεία ηρώων κλπ. Είχαν ανοιχτό το στόμα, για να βγαίνει εύκολα η φωνή, ενώ των βουβών προσώπων το είχαν κλειστό.
Στις Μυκήνες, ο Σλήμαν βρήκε και προσωπεία χρυσά, που κάλυπταν το πρόσωπο μερικών νεκρών (ίσως του Αγαμέμνονα), όπως ήταν έθιμο και στους Αιγυπτίους και Φοίνικες.

Αριστερά: Πήλινο προσωπείο Διόνυσου από βοιωτικό τάφο, 500 π.Χ. 5.Μέσον: Προσωπείο του Διόνυσου σε αμφορέα, 530/20 π.Χ. 6. Δεξιά: Μαρμάρινο προσωπείο Διόνυσου. Ικαρία της Αττικής, 540/30 π.Χ. (Βλέπε και μέσα στο διαδίκτυο: «Όψεις του προσωπείου» της Δήμητρας Μήττα).

Μια μικρή ιστορική αναδρομή

Συμπληρωματικά να προσθέσουμε ότι προσωπείο, που όπως είπαμε, ονομάζεται το ψεύτικο πρόσωπο που κατασκευάζεται από διάφορα υλικά και σε διάφορα σχήματα, με μορφή ανθρώπου ή ζώου ή διαβολική, με χαρακτηριστικά σκόπιμα παραμορφωμένα, χρησιμοποιείται και για μαγικούς ή τελετουργικούς σκοπούς, ακόμη και για τον πόλεμο ή σε διάφορες παραστάσεις.
Ασφαλώς και το προσωπείο κατέχει ιδαίτερη θέση στην ιστορία του θεάτρου, και ξεχωριστά στο αρχαίο ελληνικό δράμα ή στη νεότερη ιταλική Κομέντια ντελ’ άρτε, όπου κάθε τύπος ή πρόσωπο έχει σταθερά σωματικά χαρακτηριστικά και ψυχολογικές ιδιομορφίες, ουσιαστικά αμετάβλητα στα διάφορα έργα.
Η χρήση των προσωπείων για τελετουργικούς και μαγικούς σκοπούς είναι διαδεδομένη σε όλους τους λαούς και έχει πανάρχαιη καταγωγή, όπως μαρτυρούν τοιχογραφίες του τέλους της Παλαιολιθικής εποχής.
Στον μεσογειακό χώρο βρέθηκαν νεκρικά προσωπεία και προσωπεία για θεατρικούς σκοπούς.
Να προσθέσουμε εδώ, ότι στην ασιατική περιοχή υπάρχουν τελετουργικά προσωπεία και προσωπεία για θεατρική χρήση, ενώ στις αφρικανικές και αμερικανικές περιοχές υπάρχουν μόνο τελετουργικά προσωπεία.
Και για φολκλορικούς σκοπούς;
Είναι αλήθεια, ότι η χρήση των προσωπείων για τελετουργικούς σκοπούς διατηρήθηκε στην Ασία, στην Αφρική και στην Αμερική, ενώ τα θεατρικά προσωπεία χρησιμοποιούνται στην Ασία και στην Ευρώπη, τη στιγμή κατά την οποίαν στην ήπειρό μας περιορίζονται πλέον μόνο σε φολκλοριστικές εκδηλώσεις.
Τα προσωπεία, που χρησιμοποιούνται στον πόλεμο, χρησιμεύουν για να προστατεύουν τον πολεμιστή, ενώ τα τελετουργικά προσωπεία έχουν συχνά καλλιτεχνική αξία για τον πλούτο και την πρωτοτυπία των σχημάτων και των διακοσμήσεών τους!

Πολλοί οι τύποι προσωπείων…

Μη λησμονήσουμε να πούμε, ότι υπάρχουν προσωπεία πολλών τύπων, από τα ελαφρότατα που μόλις σκεπάζουν το πρόσωπο και συγκρατούνται με τα δόντια με ένα στήριγμα που έχουν από μέσα, έως εκείνα που στηρίζονται στους ώμους και μπορεί να είναι ψηλότερα και από ένα μέτρο και εκείνα που προσαρμόζονται στο πρόσωπο, αλλά κρατούνται από περισσότερους ανθρώπους, όπως τα τάπα των Παπούα που φτάνουν να έχουν μέχρι 6 μ. διάμετρο!...
Σκοπός του προσωπείου δεν είναι να μεταμφιέσει εκείνον που το φοράει, αλλά να βοηθήσει στη μεταμόρφωση του ατόμου που ιερουργεί, ώστε να του επιτρέψει να αποκτήσει τη δύναμη και τις ιδιότητες του δαίμονα ή του υποκειμένου που παριστάνει το προσωπείο.

Η θρησκευτική καταγωγή τους…

Ήρθε η ώρα να πούμε, ότι τα προσωπεία έχουν ασφαλώς θρησκευτική καταγωγή και καταφανή ίχνη της φύσης τους αυτής και της αρχικής σχέσης τους με τον μαγικό και υπερφυσικό κόσμο διακρίνονται ακόμα και στα προσωπεία που τα κατασκεύαζαν για σκηνικούς σκοπούς.
Πρέπει, όμως, να υπογραμμιστεί με ιδιαίτερη σοβαρότητα, ότι με το προσωπείο συνδέεται η ίδια η καταγωγή του θεάτρου ως παράστασης!
Όταν ο ηθοποιός φοράει το προσωπείο, μεταμφιεζόμενος δηλαδή ο ηθοποιός, ταυτίζεται με το μυθικό πρόσωπο και οι θεατές αναγνωρίζουν σε αυτόν, όχι τόσο τον ίδιο τον θεό, όσο το συμβολικό χαρακτήρα της θεότητας. Το προσωπείο ανταποκρίνεται επίσης και σε μια πρακτική ανάγκη, γιατί χρησιμεύει –όπως ένα μεγάφωνο– στην αύξηση του όγκου της φωνής του ηθοποιού. Αργότερα, έγινε στοιχείο μεγάλης σημασίας για την τυποποίηση των προσώπων, έτσι που να προσφέρει με αμεσότητα στους θεατές την ένδειξη του ρόλου και να διευκολύνει την κατανόηση του δράματος.

Τι γινόταν στο αρχαίο ελληνικό θέατρο;

Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο το προσωπείο αρχικά έμοιαζε με μορφές ζώων και έγινε αναπόσπαστο μέρος της αμφίεσης του ηθοποιού!
Στην εποχή του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, τα προσωπεία με πάγια μορφή πολλαπλασιάστηκαν, ενώ κατά τη γνώμη ορισμένων μελετητών υπήρχαν τουλάχιστον 25 τύποι τραγικών προσωπείων (κατά τον Πολυδεύκη 28), που ήταν κατά κανόνα άσπρα για τα θηλυκά πρόσωπα, γκρίζα για τα αντρικά, 6 για τους γέρους, 7 για τους νέους, 9 για τις γυναίκες, και 3 για τους δούλους.
Να σημειώσουμε, ότι το προσωπείο επιβλήθηκε κυρίως στην κωμωδία για τη γελοιογραφική εκφραστικότητά του. Οι μορφές αυτών των προσωπείων είχαν αρχικά (αρχαία ελληνική κωμωδία) γελοιογραφικά και χονδροειδή χαρακτηριστικά και ήταν εμπνευσμένες από δαιμονικά όντα, θεούς και ήρωες. Αργότερα, όμως, (μέση κωμωδία) τονίζονται τα χαρακτηριστικά των μεμονωμένων τύπων σύμφωνα με τις ρεαλιστικές τάσεις, που επικράτησαν τελικά στη νέα κωμωδία.

Το θέατρο της Ανατολής

Είναι αλήθεια, ότι μεγάλη σημασία είχε το προσωπείο και στο θέατρο της Ανατολής, ιδιαίτερα στο ιαπωνικό, που εισήχθη από την Κίνα, αλλά, σύμφωνα με μερικούς μελετητές, είναι ελληνικής καταγωγής. Επρόκειτο στην αρχή για τελετουργικά προσωπεία, που χρησιμοποιούνταν σε θρησκευτικές γιορτές, κατά τις οποίες εκτελούνταν μιμικοί χοροί.
Τα αρχαιότερα προσωπεία ήταν τα γκιγκάκου, για θέατρο παντομίμας το οποίο παιζόταν στο ύπαιθρο μπροστά από τους ναούς.

Ρωμαίοι οι μιμητές..

Δεν θα λησμονήσουμε, ασφαλώς, και τους Ρωμαίους οι οποίοι μιμήθηκαν κι εδώ τους αρχαίους Έλληνες στη χρησιμοποίηση του θεατρικού προσωπείου και η χρήση του απλώθηκε σε όλη τη Pωμαϊκή αυτοκρατορία με τη διάδοση της «παντομίμας».
Λένε πως η αργή μεταμόρφωση του προσωπείου και η προοδευτική απομάκρυνσή του από τις αρχαϊκές μαγικές και λειτουργικές μορφές, που γίνεται άλλωστε αισθητή και στην κλασική εποχή, εκδηλώθηκε καθαρά και με τους Βυζαντινούς μίμους, που εισήγαγαν σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας τη συνήθεια των εύθυμων τελετών με προσωπιδοφόρους.
Τη συνήθεια αυτή καταδίκασε η Γ’ Οικουμενική Σύνοδος (7ος αι.), αλλά οι μεταμφιέσεις συνεχίστηκαν ολόκληρη τη βυζαντινή εποχή, όπως φαίνεται από τους λόγους του κανονολόγου Θεοδώρου Βαλσαμώνος (12ος αι.) για τους κληρικούς, ότι και αυτοί, όπως και οι λαϊκοί, «προς διάφορα μετασχηματίζονται προσωπεία· και ποτέ μεν ξιφήρεις εν τω μεσονάω της εκκλησίας μετά στρατιωτικών αμφίων εισέρχονται, ποτέ δε και ως μοναχοί προοδεύουσιν ή και ως τετράποδα».

Το θρησκευτικό θέατρο…

Οι ιστορικοί μελετητές λένε ότι το θρησκευτικό θέατρο του Μεσαίωνα χρησιμοποίησε πολύ το προσωπείο, ιδιαίτερα στην παράσταση των μυστηρίων και των Παθών του Χριστού.
Γενικά, το προσωπείο στην κοινή λαϊκή συνείδηση έχει … δαιμονικό χαρακτήρα και η ετυμολογία του ευρωπαϊκού όρου μάσκα (από το mascha = στρίγγλα) δείχνει την καταγωγή του. Χρησιμοποιούμενο στην αρχή από τους μεσαιωνικούς περιπλανώμενους τραγουδιστές και γελωτοποιούς, πέρασε στο ουμανιστικό θέατρο (πρώτα ως γελοιογραφική μάσκα και κατόπιν ως συμβολική), στο αγγλικό mumming (με όχι διαβολικό χαρακτήρα) και αργότερα στις συμβολικές και αλληγορικές μορφές των θεαμάτων της Αναγέννησης. Έπειτα από μακρά περίοδο ακμής την εποχή της Κομέντια ντελ’ άρτε, το προσωπείο εξαφανίστηκε σιγά -σιγά από το ευρωπαϊκό θέατρο και, στην εποχή μας, έχασε τον συμβολικό χαρακτήρα του για να μείνει ως μη απαραίτητο στοιχείο μεταμφίεσης, κυρίως μόνο στο τσίρκο και στον χορό (ειδικά σε μερικές δημιουργίες του ελεύθερου χορού που συνδέονται με τον εξπρεσιονισμό).

Κι όμως επιζεί στην Ανατολή…

Το προσωπείο, παρά ταύτα, επιζεί στο θέατρο της Ανατολής, τόσο στην Ιαπωνία όσο και στην Κίνα (όπου όμως δεν υπάρχει το καθαυτό προσωπείο, αλλά ένα βαρύ κατασκεύασμα με χρήση γενειάδων διαφόρων χρωμάτων ανάλογα με τον ρόλο κλπ.).
Όσον αφορά στο προσωπείο με την έννοια του στοιχείου μεταμφίεσης ή του «μασκαρέματος», μερικά από τα στοιχεία που υπήρχαν ήδη στο ελληνικό θέατρο, όπου χρησιμοποιούνταν αρκετά ορισμένα τεχνάσματα, που γεννήθηκαν και αυτά από πρακτικές ανάγκες (ψηλές κομμώσεις, ειδικά ψηλά υποδήματα ή κόθορνοι).
Η συνήθεια της μεταμφίεσης, που υπήρχε ήδη και στην κλασική αρχαιότητα, πήρε έκταση στον Μεσαίωνα για να διαδοθεί αργότερα σχεδόν παντού, με την ευκαιρία εορτών, ιδιαίτερα του καρναβαλιού.
Με την ευκαιρία αυτή να πούμε, ότι από τη Βενετία, όπου γεννήθηκαν τον 13o αι. (η πρώτη μνεία τους γίνεται σε ένα νόμο του 1295), οι «μασκαράτες» διαδόθηκαν στη Γαλλία και ύστερα στην Αγγλία. Πρέπει όμως να τονιστεί ότι η συνήθεια της μάσκας δεν είναι θεατρική, παρά μόνο συμπτωματικά, αφού φοριόταν, πραγματικά, από όλους με την ευκαιρία εορτών, πανηγυριών, επαρχιακών εκδηλώσεων ή λαϊκών εορτών.

Αρλεκίνος και Κολομπίνα

Μορφολογικά χαρακτηριστικά

Το προσωπείο, με την έννοια του μόνιμου τύπου που ταιριάζει με το ένδυμα και έχει τα δικά του μορφολογικά χαρακτηριστικά, είναι τυπικό εκφραστικό μέσο της Κομέντια ντελ’ άρτε (Αρλεκίνος, Μπριγκέλα, Πουλτσινέλα, Πανταλόνε κλπ.).
--Συμφωνούν, όμως, όλοι οι μελετητές;
--Όχι. Δεν συμφωνούν όλοι οι μελετητές για την καταγωγή της μάσκας στην Κομέντια ντελ’ άρτε. Κατά τη γνώμη ορισμένων, δεν κατάγεται από τα προσωπεία του αρχαίου θεάτρου, αλλά είναι πρωτότυπο δημιούργημα με την ευκαιρία αποκριάτικων εορτών και επιδείξεων σαλτιμπάγκων. Όμως, κατά τη γνώμη άλλων, η καταγωγή της μάσκας πρέπει να αναζητηθεί σε παλιές πολιτιστικές μορφές.
--Κι ο Αρλεκίνος, που είπαμε, τι ρόλο παίζει;
--Για τον Αρλεκίνο, θα μπορούσαμε να πούμε, ότι η λειτουργική καταγωγή του είναι περισσότερο από κάθε άλλη περίπτωση φανερή. Το ίδιο το όνομα, προερχόμενο από το Hallequin ή Alichino, είναι συνώνυμο του δαίμονα και δαιμονική ήταν η μάσκα που φοριώταν στο πρόσωπο. Το κοστούμι του με τους ρόμβους, που έχει τα ζωηρά χρώματα της άνοιξης, συνδέεται με εποχικές τελετές και υπήρχε και πριν από την Κομέντια ντελ’ άρτε.
--Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τον Πουλτσινέλα, που ο Μορίς Σαντ θεωρεί άμεσο απόγονο του Μάκκου, του αδηφάγου τύπου των ατελλανών δραμάτων.
--Διόλου απίθανο, αλλά πιθανότερα είναι πρόσωπο κληρονομημένο από αρχαίες τελετές συνδεόμενες με διάφορες εποχές.
Συνήθως οι κωμικοί έπαιζαν με το πρόσωπο σκεπασμένο με ένα προσωπείο που, με τα τελετουργικά και μαγικά στοιχεία του, ήταν στην αρχή τόσο αποκρουστικό ώστε ενέπνεε τρόμο, αλλά αργότερα είχε ως κύριο σκοπό να υποβοηθεί στην αναγνώριση του προσώπου που υποδυόταν ο ηθοποιός.
Η επιτυχία που σημείωσαν οι διάφορες μάσκες της Κομέντια ντελ’ άρτε εξαρτιόταν από την ικανότητα των ηθοποιών που, μη θέλοντας να φορούν κάθε βράδυ κοστούμι διαφορετικού προσώπου, φορούσαν σε όλη τους τη ζωή το κοστούμι μιας ορισμένης μάσκας, ταυτιζόμενοι τόσο πολύ με το πρόσωπο που παρίσταναν, ώστε να πάρουν το όνομά του και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή τους. Ισχύει για όλους το παράδειγμα του Τιμπέριο Φιορίλι, που έμεινε γνωστότερος στους σύγχρονους ως «Σκαραμούτσας».
Λένε πως οι μάσκες, που έφτασαν στην Κομέντια ντελ’ άρτε σε τόσο τέλεια τυποποίηση και που ξαναπαρουσιάστηκαν στο θέατρο του 19ου αι. –εξευγενισμένες στο θέατρο του Γκολντόνι, έντονα γελοιογραφικές στου Γκότσι– όταν εξαντλήθηκε ο ρόλος τους στο θέατρο, βρήκαν καταφύγιο στο θέατρο των «μαριονετών» ή ξαναέζησαν στις γιορτές των «καρναβαλιών» του 19ου αι. Η μεγάλη ζωντάνια τους τις διέσωσε στο τοπικό θέατρο (κυρίως της Νάπολης με τον Πουλτσινέλα) και ζουν ακόμα και σήμερα σε κάποιες εκδηλώσεις της σύγχρονης ζωής, ως πηγή έμπνευσης για συγγραφείς και μουσικούς και ως θέμα ζωγράφων και γλυπτών.
Πρόσωπα ή προσωπεία, λοιπόν;
Ιδού το ερώτημα!..

Επιμέλεια -Παρουσίαση:

ΜΑΡΙΑ ΨΙΛΟΠΟΥΛΟΥ
(Καλλιτέχνιδα: Ηθοποιός-=Τραγουδίστρια)