Πώς μπορεί κανείς να κάνει εισαγωγή στη μυθική σκέψη;

Κωδικός Πόρου: 00285-112821-2712
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 07/06/12 21:03
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Ελληνική Μυθολογία, 00285-112821-2712




Περιγραφή:

Πώς μπορεί κανείς να κάνει εισαγωγή στη μυθική σκέψη;

Διαβάστε ένα κείμενο για την έννοια του μύθου, αλλά και την εισαγωγή στη μυθική σκέψη του ανθρώπου, όχι μόνο για τον πρωτόγονο άνθρωπο, όπου ο μύθος καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο τον ορί­ζοντα, αλλά και μέσα στον πιο εξελιγμένο άν­θρωπο, πέρα από το χώρο που κάθε φορά κατα­λαμβάνει ο συστηματικός επιστημονικός λόγος, εκεί όπου εκτείνεται πάντα ο χώρος του μύθου!..

«Ο κόσμος τον οποίο δημιουργεί η μυθολογού­σα συνείδηση, ανάλογα με τη διανοητική εξέλιξη του ανθρώπου, άλλοτε περιορίζεται, όπως στον 4ο αι. π.Χ. και άλλοτε διευρύνεται ξανά όπως στους ελληνιστικούς χρόνους. Πάντως, ίσαμε τώρα τουλάχιστον, δεν εκτοπί­σθηκε ποτέ ολότελα. Αλλάζει περιεχόμενο, αλλά δεν εξαφανίζεται…» (Το έργο, που βλέπουμε, είναι του Luca Giordano. Στην πάνω φωτογραφία η πανέμορφη Ελληνίδα καλλιτέχνιδα, Μαρία Ψιλοπούλου,ως αρχαία Ελληνίδα της μυθολογίας μας!..)

ΛΕΝΕ πως ο μύθος δεν υπάρχει μόνο για να ερμηνεύονται διαμέσου αυτού κοινωνικά και ψυχολογικά φαινό­μενα. Αποτελεί ο ίδιος μιαν αξία αυτή καθ" αυ­τήν. Δεν ενδιαφέρει τόσο ως τεκμήριο όσο ως ουσία. Αποτελεί μια βασική στάση της ανθρώπι­νης συνείδησης η οποία τον γεννά για την πλή­ρωση και την ολοκλήρωση της.
'Οχι μόνο για τον πρωτόγονο άνθρωπο, όπου ο μύθος καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο τον ορί­ζοντα, αλλά και μέσα στον πιο εξελιγμένο άν­θρωπο, πέρα από το χώρο που κάθε φορά κατα­λαμβάνει ο συστηματικός επιστημονικός λόγος, εκτείνεται πάντα ο χώρος του μύθου. Αυτό απο­τελεί αίτημα της συνείδησης του, αν δεν αυθαι­ρετήσει απέναντι του εαυτού του και περιχαρα­κωθεί παρά φύσιν, στην περιοχή της διάνοιας, του συστηματικού επιστημονικού λόγου. Ασφα­λώς είναι και αυτή η περιχαράκωση μια δυνατό­τητα, μια στάση ζωής, που αγνοεί όμως τόσο την αισθητική όσο και τη θρησκευτική νόηση και γε­νικά καθετί που δεν είναι επιστημονική σκέψη.
Όταν η συνείδηση μυθολογεί, είτε συνθέτον­τας το μύθο είτε νοώντας τον συντεθειμένο μύ­θο, δεν οδεύει με τις μεθόδους που προσιδιά­ζουν στην επιστημονική γνώση, σ' εκείνες που διέπουν την επιστημονική αλήθεια και έτσι συνθέ­τουν σε σύστημα νόμων τη φύση· ούτε ακολου­θεί τις μεθόδους με τις οποίες διαγινώσκεται το ιστορικό γίγνεσθαι, αναζητώντας την αλήθεια, που μόνο με τις κατηγορίες της διάνοιας βρίσκε­ται, και εκεί ακόμη όπου αντικείμενο είναι η σχε­τικά ελεύθερη πράξη του ανθρώπου.
Ο μύθος, ενώ δεν είναι ένας κόσμος τον οποίο συνθέτουν αποκλειστικά οι μορφές της αντίλη­ψης, ο χώρος και ο χρόνος και οι κατηγορίες της διάνοιας, δεν είναι ούτε αποκλειστικά γέννημα άλογων στοιχείων, γιατί τότε δεν θα ήταν καν προσιτός στη συνείδηση. Χρειάζεται και χρόνο και χώρο και αιτιότητα, αλλά δεν χρειάζεται τη μαθηματική τους σύλληψη, όπως τη θέλει η επι­στήμη. Χρειάζεται αιτιότητα, αλλά όχι τον αυστη­ρό δεσμό αιτίου και αιτιατού των φαινομένων. Δεν υπάρχει στο μύθο αναγκαιότητα μεταξύ αι­τίου και αιτιατού. Αρκεί μια απλή τάξη χρονική χωρίς αιτιοκρατική αναγκαιότητα.
Και όμως η μυθολογούσα συνείδηση στρέφε­ται και αυτή προς ένα γίγνεσθαι, προς δράστες και δρώμενα, που δεν συνδέονται όμως πάντα κατά τους νόμους της διάνοιας, αλλά εκτρέπον­ται από αυτούς με φανταστικές συνθέσεις και συνδέσεις. Η μυθολογούσα συνείδηση κατα­σκευάζει έναν κόσμο που άλλοτε συμμορφώνεται με το νόμο της αιτιότητας και άλλοτε όχι, έναν κόσμο εν μέρει λογικό, και εν μέρει άλογο'.
Ποικίλα είναι τα ψυχολογικά αίτια που ωθούν προς αυτή την εκτροπή από το λόγο, δηλαδή προς τη μυθοπλασία. Το πρώτο είναι πως η μυθο­λογούσα συνείδηση — πρεσβύτερη από τη συ­νείδηση που λειτουργεί κατά λόγον — υπήρξε κυρίαρχη, πριν εκτοπισθεί εν μέρει από τη διά­νοια, από την επιστήμη, εκπηγάζοντας και από άλογες δυνάμεις, από το δέος του αγνώστου, του ακατάβλητου, του αναπότρεπτου, από τον πό­θο να δει πραγματοποιούμενα στη φαντασία όσα δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν στη φύση· από τον πόθο να δει την περιορισμένη στην πραγματικότητα δύναμη να προεκτείνεται ως την παντοδυναμία· από τον πόθο να δει να ξεπερνιέ­ται ο θάνατος από αθάνατα όντα. Γενικά θέλει να δει να γίνονται αυτά που επιθυμεί! Tα κατά λόγον ανέφικτα να μεταβάλλονται μέσα σ' έναν φαντα­στικό κόσμο σε εφικτά.
Επομένως ο μύθος έχει ως πρώτη πηγή τις αναγκαίες αντιδράσεις της συνείδησης μπροστά στο άγνωστο, το οποίο θέλει να εννοήσει και μέ­σα στο οποίο θέλει να ενεργήσει, αφού αλλιώς δεν μπορεί να ολοκληρωθεί η ύπαρξη της. - Έτσι η συνείδηση κατασκευάζει έναν κόσμο δικό της, συνθέτοντας άλογα και έλλογα στοι­χεία, κατά παρέκκλιση των φυσικών νόμων, που πριν γεννηθεί η έλλογη γνώση τής ήταν στη συ­στηματική τους συγκρότηση άγνωστοι, και τους οποίους παραμερίζει, ακόμα και όταν γεννήθηκε η γνώση, κάθε φορά που επιθυμεί να πάει πέρα από το επιστητό.
Ο κόσμος τον οποίο δημιουργεί η μυθολογού­σα συνείδηση, ανάλογα με τη διανοητική εξέλιξη του ανθρώπου, άλλοτε περιορίζεται, όπως στον 4ο αι. π.Χ. και άλλοτε διευρύνεται ξανά όπως στους ελληνιστικούς χρόνους.
Πάντως, ίσαμε τώρα τουλάχιστον, δεν εκτοπί­σθηκε ποτέ ολότελα. Αλλάζει περιεχόμενο, αλλά δεν εξαφανίζεται. Πάντοτε διατηρείται μια πε­ριοχή, όπου κυριαρχούν οι άλογες δυνάμεις της ψυχής, που δανείζονται, περιστασιακά, βασικά στοιχεία από τις λογικές δυνάμεις, όπως τις μορφές της αντίληψης, το χρόνο, το χώρο, την κατηγορία της αιτιότητας και άλλες.
Η υποκατάσταση της μυθολογούσας συνείδη­σης από τη λογική είναι επομένως πάντα μερική, γιατί, πλάι στη λογική, μια περιοχή της ανθρώπι­νης συνείδησης θα διακατέχεται πάντα από άλο­γες δυνάμεις. Γι" αυτό και η μυθολογούσα συ­νείδηση δεν χάθηκε μαζί με τους πρωτόγονους ανθρώπους αλλά συνυπάρχει, περιορισμένη από τη λογική συνείδηση, ένα μείγμα λόγου και παρα λόγου, το οποίο με συνδυασμένες τις λογικές και άλογες δυνάμεις της ψυχής κατασκευάζει ο άν­θρωπος, σαν μιαν αδήριτη υπαρξιακή του ανάγκη.
Το μέτρο της συμβολής του έλλογου και του άλογου στοιχείου (της φαντασίας) κάθε φορά σ' αυτό το μείγμα, κατά τη νόηση ή τη δημιουργία του μυθικού αντικειμένου, δεν μπορούμε να το προσδιορίσουμε και δεν νομίζουμε ότι μπορεί γενικά να προσδιορισθεί. Το μόνο που μπορεί να " πει κανείς είναι ότι για τη νόηση του μύθου απαι­τείται ένα ελάχιστο όριο λόγου και ένα ελάχιστο όριο αλόγου στοιχείου. Επομένως ο μύθος απαι­τεί μια ιδιαίτερη κατηγορία της νόησης, όπως η λογική και η αισθητική νόηση, έναν τρόπο στον οποίο να μπορεί να ανταποκρίνεται ένα αντικεί­μενο που δεν είναι ούτε φύση, ούτε ιστορία, αλλά ένας κόσμος, ένα σύνολο δρώντων και δρωμέ­νων. Το σύνολο αυτό δεν είναι ούτε φυσικό, ούτε ιστορικό γίγνεσθαι, αλλά ένα γίγνεσθαι που πηγή έχει όντα εξωφυσικά και εξωιστορικά, που μπορεί να είναι και τέτοια, αλλά και που δεν είναι τέτοια αναγκαστικά, που αποτελούν όμως πάντα έναν δικό τους αντικειμενικό κόσμο.
' Ετσι μπορούμε να πούμε ότι ο μύθος «μετέ­χει» (με την πλατωνική έννοια του όρου) της διά­νοιας, καθώς αποβλέπει στη νόηση ενός αντικει­μένου, αλλά δεν πειθαρχεί στους νόμους της διά­νοιας, αφού παρεμβάλλει άλογους παράγοντες στη σύνθεση του αντικειμένου, είτε είναι πρόσω­πο είτε είναι πράξη.
Αν ονομάζαμε αυτούς τους άλογους παράγον­τες συνοπτικά «φαντασία» θα μπορούσαμε να πούμε ότι ενώ στη γνώση της αλήθειας, δηλαδή στην επιστημονική γνώση, λειτουργεί καθαρά και μόνο η διάνοια, στη νόηση του μύθου λειτουργεί η διάνοια συνδυασμένη με τη φαντασία.
Από όσα είπαμε είναι φανερό ότι δεν ξεκινάμε από το μύθο σαν αντικείμενο, προσπαθώντας από τη σύσταση του, τα γνωρίσματα του να τον προσ­διορίσουμε. Ξεκινάμε από τη συνείδηση και ψά­χνουμε να προσδιορίσουμε ποιος τρόπος λει­τουργίας της μας επιτρέπει να φτάσουμε στη νόηση του μύθου. Έτσι διαπιστώνουμε πως η λειτουργία της συνείδησης που μας πάει στο μύ­θο είναι διαφορετική από αυτήν που μας πάει στην επιστημονική γνώση, μετέχει όμως και αυ­τής της μεθόδου αλλά συνδυασμένης με ένα στοιχείο φαντασίας.
Μέσα στον ίδιο χρόνο όπου κινείται και η γνώ­ση, η τάξη του γεγονότος, δηλαδή ο μύθος, κι­νείται από μια δύναμη ξένη προς το συνειρμικό λόγο. Η Δάφνη τρέχοντας γίνεται θάμνος, η Αλκυών γίνεται πουλί. Στο μύθο ένα νήπιο σηκώνε­ται από την κούνια του και πνίγει δύο μεγάλα φίδια, κατά παράβαση κάθε φυσικού νόμου. Ή ακόμα, φυσικά φαινόμενα που έχουν την πλήρη τους επιστημονική εξήγηση, ο μύθος τα μετα­βάλλει σε τιτανικές προσωπικότητες. Ο κεραυ­νός πέφτει σύμφωνα με τους φυσικούς νόμους, δεν έχει όμως ως αίτιο κάποιο άλλο φυσικό φαινόμενο, αλλά τη βούληση του Διός. Αναφέρουμε αυτά τα παραδείγματα για να γίνει κατανοητή αυ­τή η μίξη λογικού και παράλογου, φανταστικού.
Υπάρχουν μύθοι που προσφέρονται στη συνεί­δηση με αισθητική μορφή και άλλοι όχι. Η σφαίρα του αισθητικού και του μυθικού διασταυρώνον­ται, αλλά δεν συμπίπτουν. Υπάρχουν μύθοι που έχουν θρησκευτικό περιεχόμενο και άλλοι όχι. Η σφαίρα του θρησκευτικού και του μυθικού επί­σης δεν συμπίπτουν. Υπάρχουν επομένως μύθοι που δεν είναι ούτε ωραίοι ούτε θρησκευτικοί. Αυτό επιβεβαιώνει την άποψη πως την ουσία και την έννοια του μύθου πρέπει να την αναζητή­σουμε αλλού. 'Οχι στο περιεχόμενο, αλλά στη νοητική του μορφή.
Αφού προσδιορίσθηκε η μορφή που έχει η νόηση του μύθου, οποιοδήποτε και αν είναι το περιεχόμενο του, είναι σκόπιμο να συγκρίνουμε αυτή τη μορφή με τη μορφή με την οποία συντε­λείται η νόηση του καλού, να καθορίσουμε, τη σχέση τέχνης και μύθου. Επίσης είναι ανάγκη να καθορίσουμε τη σχέση του μύθου με το θρη­σκευτικό συναίσθημα. Και είναι σκόπιμο αυτό γιατί η νόηση του μύθου μοιάζει με την αισθητική νόηση, όπου συνεργάζεται και η φαντασία, αλλά που μπορεί να μην είναι αισθητική, γιατί σε άλλα αποβλέπει. Και τέλος ο μύθος είναι ένας τρόπος που μοιάζει και με το θρησκευτικό βίωμα, αλλά που μπορεί να μην έχει θρησκευτικό περιεχόμε­νο. Συνήθως μάλιστα έχει θρησκευτικό περιεχό­μενο αλλά όχι και αναγκαστικά. Υπάρχουν μύθοι χωρίς θρησκευτικό υπόβαθρο, παιχνίδια της φαν­τασίας, που δεν αναφέρονται σε τίποτα ιερό. Tα παραμύθια ανήκουν από άποψη νοησιαρχική στην ίδια μορφή νόησης όπως και οι θρησκευτικοί μύ­θοι. 'Εχουν ήθος, ομορφιά, και ικανοποιούν την πάντα διψαλέα φαντασία του ολοκληρωμένου ανθρώπου.

Βασική πηγή: «Ελληνική Μυθολογία», Εκδοτική Αθηνών.