Ο απόηχος της Αποκριάς και της Καθαράς Δευτέρας!..

Κωδικός Πόρου: 00285-112614-3910
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 19/03/13 19:47
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Ελληνική Λαογραφία, 00285-112614-3910




Περιγραφή:

Ο απόηχος της Αποκριάς και της Καθαράς Δευτέρας!..

Πολλά παράξενα και περίεργα ακούσαμε και είδαμε αυτές τις ημέρες του τριημέρου της Αποκριάς και της Καθαράς Δευτέρας!... Στον Τίρναβο, για παράδειγμα, βράζουν το φαγητό της ημέρας (χορτόσουπα από σπανάκι χωρίς λάδι, με λίγο ρύζι και ξίδι) σε μεγάλη κατσαρόλα τοποθετημένη στο σταυροδρόμι και τρώνε τραγουδώντας άσεμνα τραγούδια!.. Ας διαβάσουμε το κείμενο που ακολουθεί! Ο αναγνώστης θα βρει πολλά ενδιαφέροντα και ολίγον … πικάντικα θέματα!

«Φύγε, διάβολε, από κοντά μου, μην πάρω λιβάνι και σε εξαφανίσω!..», φαίνεται να λέει μέσα της η πανέμορφη και αστραφτερή καλλονή, Σάσα Μπάστα (δεξιά), η οποία διαθέτει πάντα το αυθόρμητο και πηγαίο χιούμορ της, ακόμη και όταν την καλούν να εμφανιστεί σε αποκριάτικες εκδηλώσεις. Θυμηθείτε, για παράδειγμα, το άρμα που της είχαν αφιερώσει πριν δύο χρόνια, το 2011, στο καρναβάλι στην πατρίδα της Ξάνθη, έχοντάς την ως μία ζωντανή «Βασίλισσα της Ομορφιάς» πάνω σ’ αυτό!..

ΠΕΡΑΣΕ και το τριήμερο των Αποκριών και της Καθαράς Δευτέρας!.. Φθάσαμε στη Σαρακοστή, λοιπόν, και οι Έλληνες γνωρίζουμε πως τα κούλουμα (1) είναι μια πραγματική Γιορτή την ημέρα της Καθαράς Δευτέρας. Μια Γιορτή κοινωνικής αλληλεγγύης η οποία χαρακτηρίζεται από ομαδική έξοδο στην ύπαιθρο και χαρακτηριστικά έθιμα.
Η λέξη «κούμουμα» αναφέρεται με διάφορους τύπους, όπως κούλουμπα (Κλειτορία Πελοποννήσου), ανακούλουμα (Ιθάκη), κούλουμες (Λεύκτρα Πελοποννήσου), κούμουλα (Μύκονος, Πάρος) και κουμουλάδες (Κύθηρα).
Εάν ρίξουμε μια ματιά στα ελληνικά εγκυκλοπαιδικά λεξικά θα δούμε ότι η εξακρίβωση της ετυμολογίας της λέξης παρουσιάζει κάποιες δυσκολίες. Σύμφωνα με την άποψη που επικράτησε, η λέξη σχετίστηκε με τη λατινική λέξη cumulus, που σημαίνει σωρός αλλά και αφθονία, τέλος και επίλογος. Τη γνώμη αυτή υποστήριξαν ο Νικόλαος Πολίτης, ο Βασίλειος Φάβης κ.ά.
Τα Κούλουμα θεωρούνται επίλογος των εορτασμών της Αποκριάς, που αρχίζουν την Τσικνοπέμ¬πτη και ολοκληρώνονται την Καθαρά Δευτέρα. Η λέξη αναφέρεται επίσης στις ομάδες των εκδρομέων κατά την ημέρα αυτή. Ο Δημήτριος Καμπούρογλου θεωρεί τον όρο καθαρά αθηναϊκό, συσχετίζοντάς τον με τους στύλους του Ολυμπίου Διός, όπου οι Αθηναίοι γιόρταζαν την Καθαρά Δευτέρα από παλιά. Αυτή η θεωρία όμως δεν είναι αρκετά πειστική. Ο Νικόλαος Ανδριώτης, τέλος, υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται από το αλβανικό colum, που σημαίνει καθαρός. Φαίνεται δύσκολο όμως να χρησιμοποιήθηκε αλβανικό επίθετο για να δηλώσει χριστιανική γιορτή. Σε μερικά μέρη της Ελλάδας η γιορτή ονομάζεται Πρωτονήστιμη Δευτέρα και Αρχιδευτέρα, ενώ από κάποιο έθιμο ονομάστηκε και Σκυλοδευτέρα ή Σκυλογιορτή (2).

Κοινωνική Γιορτή

Την ημέρα αυτή της Καθαράς Δευτέρας, ιδιαίτερα οι κάτοικοι των πόλεων, συνηθίζεται να πηγαίνουν οικογενειακά σε διάφορα εξοχικά μέρη, ή πολλές φορές περιορίζονται στους κήπους των σπιτιών τους, στρώνουν τραπέζι και τρώνε νηστίσιμα φαγητά (χαλβά, ελιές, ταραμά, ραπανάκια και αζύμωτο ψωμί, τη λαγάνα), συμποσιάζουν πίνοντας κρασί και χορεύουν λαϊκούς χορούς. Τα παιδιά πετούν χαρταετούς.
Η λαϊκή παρετυμολογία της Καθαράς Δευτέρας πηγάζει από το γεγονός ότι την ημέρα αυτή καθαρίζουν ό,τι απέμεινε από τα μη νηστίσιμα φαγητά της Αποκριάς. Αλλού, οι νοικοκυρές φροντίζουν να καθαρίζουν σχολαστικά και να εξαφανίζουν κάθε ίχνος λίπους από τα μαγειρικά σκεύη, πλένοντάς τα με ζεστό σταχτόνερο (αλισίβα). Οι Κύπριοι πάλι μοιράζουν τα περισσεύματα στους Τσιγγάνους, που γυρίζουν τα σπίτια γι’ αυτό τον σκοπό.

«Με ρίζες στη Διονυσιακή λατρεία, διαφορετική καρναβαλική αντίληψη, χωρίς ταμπού και απαγορεύσεις, το καρναβάλι στον Τύρναβο απευθύνεται σε πιο ψαγμένους επισκέπτες που θέλουν την Καθαρά Δευτέρα να γιορτάσουν χωρίς... ντροπή τη γονιμότητα γύρω από ένα... φαλλό! (…) Φωτιές, άσεμνα τραγούδια με τη συνοδεία πίπιζας και άλλων παραδοσιακών οργάνων, βωμολοχίες, πρόστυχα πειράγματα των περαστικών, χορτόσουπα και φυσικά φαλλοί, συνθέτουν το σκηνικό του μεγαλύτερου και πιο φημισμένου καρναβαλιού της Κεντρικής Ελλάδας που κάθε χρόνο αποτελεί προορισμό όλο και περισσότερων εκδρομέων που φθάνουν ακόμη και τις χιλιάδες...» (Βλέπε: thessalianews.gr)

Άσεμνα τραγούδια και φαλλοί

Στις υπαίθριες συγκεντρώσεις της Καθαράς Δευτέρας, εκτός από τον χορό και το τραγούδι, έχουν καταγραφεί και άλλα έθιμα. Στον Τίρναβο, για παράδειγμα, βράζουν το φαγητό της ημέρας (χορτόσουπα από σπανάκι χωρίς λάδι, με λίγο ρύζι και ξίδι) σε μεγάλη κατσαρόλα τοποθετημένη στο σταυροδρόμι και τρώνε τραγουδώντας άσεμνα τραγούδια!.. Ας δούμε τι γράφει η γνωστή τηλεφημερίδα “thessalianews.gr”, η οποία, μεταξύ άλλων, αναφέρει τα εξής:

«..Το έθιμο αυτό λαμβάνει χώρα την Καθαρή Δευτέρα κάθε χρόνο στον Τύρναβο. Οι κάτοικοι της πόλης πηγαίνουν στο εξωκκλήσι του Προφήτη Ηλία στα βόρεια της πόλης σ' έναν ελεύθερο ευρύ χώρο (ένα μεγάλο αλώνι). Η πορεία γίνεται σε πομπή της οποίας προηγούνται διάφορες ομάδες (θίασοι) μεταμφιεσμένων ή μη (μόνον ανδρών), οι οποίοι κουβαλούσαν όλα τα απαραίτητα για την λειτουργία. Όταν η πόλη έφθανε στο χώρο του Προφήτη Ηλία εκεί κάθε ομάδα έστρωνε στο έδαφος διάφορα φαγητά και μια μεγάλη φιάλη σε σχήμα «φαλλού» γεμάτη με κρασί ή με γαλακτόχρουν κράμα ούζου ή τσίπουρου με νερό. Παράλληλα άναβαν φωτιά πάνω στην οποία παρασκευάζοταν το «Μπουρανί» μια χορτόσουπα από σπανάκι και ξύδι για να νοστιμίζει.
Αφού γινόταν το μπουρανί που είχε την μορφή σούπας σερβιριζόταν στους «μυουμένους» ως μέθεξη – συμμετοχή στα δρώμενα – και έτσι άρχιζε ο χορός και τα τραγούδια, οι αστεϊσμοί και τα πειράγματα με άσεμνες βασικά εκφράσεις. Πολλοί από τους άντρες που συμμετείχαν σ' αυτό το τελετουργικό κρατούσαν στα χέρια τους φαλλούς σαν σκήπτρα και ήταν κατασκευασμένα από ξύλο ή πηλό ή ακόμα και από ψωμί και που αποτελούσαν το κυριότερο τελετουργικό σύμβολο. Στο έθιμο αυτό συμμετείχαν αυστηρά μόνο άντρες ενώ οι γυναίκες απείχαν, ίσως για λόγους σεμνοτυφίας λόγω των φερόμενων φαλλικών συμβόλων. Γυναικόπαιδα όμως παρακολουθούσαν τα δρώμενα καθώς επίσης και πλήθη επισκεπτών από διάφορα μέρη της Ελλάδας…»
Στη συνέχεια ανακηρύσσουν έναν από την παρέα «βασιλιά», του μαυρίζουν το πρόσωπο, του φορούν φέσι και αφού τον τοποθετήσουν ανάποδα πάνω σε έναν γάιδαρο, τον γυρίζουν στους δρόμους και τον υποχρεώνουν να επιβάλλει δήθεν πρόστιμα. Παράλληλα, όλοι μαζί τραγουδούν και συμπεριφέρονται άσεμνα.

Η εκρηκτική Ελληνίδα καλλονή, Σάσα Μπάστα, ως «Βασίλισσα της Ομορφιάς» στο ειδικό άρμα του δήμου Ξάνθης στο καρναβάλι του 2011 (αριστερές φωτογραφίες), ενώ η ίδια φαίνεται να θυμάται κάποια πράγματα στη ζωή της για να δει με ποιο υλικό θα συνεχίσει να «χτίζει» την δική της καλλιτεχνική πυραμίδα!..

Αναντίρρητα, το έθιμο αυτό θυμίζει τις αρχαίες φαλλικές γιορτές του Διονύσου. Σε άλλα μέρη, οι μεταμφιεσμένοι φορούν δέρματα ζώων και κουδούνια και διασκεδάζουν τους θεατές με αυτοσχέδιες παραστάσεις, όπως είναι ο Βλάχικος γάμος, η Κηδεία του Τυροφάγου και η Κηδεία του Καρνάβαλου.

Και … μαντικές ενέργειες!

Η Καθαρά Δευτέρα, τέλος, όπως επίσης και οι ημέρες της Αποκριάς, θεωρείται κατάλληλη και για … μαντικές ενέργειες. Οι ανύπαντρες κοπέλες, κυρίως, προσπαθούν με διάφορα μέσα να προκαλέσουν όνειρα που θα φανερώσουν τον μελλοντικό σύζυγό τους. Ένα από τα μέσα αυτά είναι η «αρμυροκουλούρα». Ετοιμάζουν με τελετουργικό τρόπο τρεις κουλούρες στα κάρβουνα· από αυτές, την πρώτη την τρώνε, τη δεύτερη την πετούν στη στέγη του σπιτιού και την τρίτη την τοποθετούν κάτω από το μαξιλάρι τους, πριν κοιμηθούν. Σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατεί, ο μελλοντικός γαμπρός θα παρουσιαστεί στον ύπνο τους, να τους προσφέρει νερό για να σβήσουν τη μεγάλη δίψα τους από την αρμυροκουλούρα.
Στο Βασιλίτσι της Πυλίας φτιάχνουν τη σαρακοστοκουλούρα από τα μακαρόνια της Αποκριάς (ζυμαρικά που ονομάζονται έτσι επειδή αποτελούν προσφορά στους νεκρούς κατά τα μνημόσυνα). Το πρωί της Καθαράς Δευτέρας, μόλις ξυπνήσουν, κυλούν την κουλούρα κάτω και, αν πάει δεξιά, θα πάει καλά το σπίτι, αν όμως πάει αριστερά θα είναι περιορισμένα τα εισοδήματα! (3)

Χρόνια Πολλά, λοιπόν, και Καλή Σαρακοστή!..

Η εντυπωσιακής ομορφιάς, Σάσα Μπάστα, με  το βιβλίο μας: «Οι Ελληνίδες της Αρχαιότητας» στο χέρι, ίσως να σκέφτεται ότι με ένα παρόμοιο φόρεμα ανέβηκε στο άρμα της βασίλισσας της ομορφιάς!...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

(1) κούλουμα τα· η κατά την ημέρα τής Καθαράς Δευτέρας έξοδος στο ύπαιθρο, τα έθιμα που συνοδεύουν την έξοδο, καθώς και η ίδια η μέρα. [ΕΤΥΜΟΛ. < κούμουλα, τα (με αντιμετάθεση τών συμφώνων) < λατ. cumulus «σωρός», «αφθονία», πιθ. λόγω τής μαζικής εξόδου τών ανθρώπων τής πόλης στην ύπαιθρο. Κατ' άλλους, η λ. προέρχεται από αλβαν. colum «καθαρός»].(Πάπυρος, Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας)
(2) Σκυλοδευτέρα ή Σκυλογιορτή. Πολύ παλιό έθιμο, όπου οι άνθρωποι, για να διασκεδάσουν, έπιαναν τα αδέσποτα σκυλιά και τα κρεμούσαν από ένα σχοινί, το οποίο έδεναν σε δύο στύλους και το τύλιγαν με ένα στριφτάρι. Ύστερα άφηναν ελεύθερο το σχοινί, που ξετυλιγόταν με ορμή και τίναζε μακριά το ζώο.
(3) Βλέπε και εγκυκλοπαίδεια «Δομή».