Πόσες ελληνόφωνες ομάδες υπάρχουν στην Τουρκία;

Κωδικός Πόρου: 00285-112526-1749
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 11/12/11 23:25
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Ελληνική Γλώσσα, 00285-112526-1749




Περιγραφή:

Πόσες ελληνόφωνες ομάδες υπάρχουν στην Τουρκία;

Μήπως κάποιοι έχουν διερωτηθεί πόσες ελληνόφωνες ομάδες υπάρχουν αυτή τη στιγμή στην Τουρκία, που όλοι μας έχουμε ξεχάσει και μόνον κάποιοι άρθρογράφοι σαν τον καθηγητή κ. Βλάση Αγτζίδη, διδάκτορα σύγχρονης ιστορίας του ΑΠΘ, ενθυμούνται; Διαβάστε τι αποκαλύπτει η εφημερίδα "Καθημερινή"!..


Ελληνόφωνες ομάδες στην Τουρκία•
μια άγνωστη πλευρά της σύγχρονης Τουρκίας

Βλάσσης Αγτζίδης*
'Ενα από τα πλέον ενδιαφέροντα φαινόμενα στη σύγχρονη Τουρκία αποτελεί αυτό της ύπαρξης μουσουλμανικών ελληνόφωνων ομάδων. Η παραδοσιακή ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, η αυταρχική εσωτερική δομή της Τουρκίας, η εξέγερση των Κούρδων, μαζί με την επιβίωση των στερεοτύπων για τη διαμόρφωση των νεότερων εθνών στην περιοχή μας, εμπόδισε τη μελέτη του φαινομένου αυτού. Η μετάβαση ελληνοφώνων ομάδων από το χριστιανικό θρησκευτικό σύστημα στο ισλαμικό κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης αποτελεί μέχρι σήμερα ένα θέμα άγνωστο για τη νεοελληνική επιστήμη. Το φαινόμενο αυτό έχει εμφανιστεί σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Από την Κύπρο και την Πελοπόννησο έως την Ηπειρο και τον Πόντο.
Σήμερα όμως, η δημόσια εμφάνιση όσων από τις ομάδες αυτές επιβιώνουν διευρύνει το ερευνητικό ενδιαφέρον. Η βιβλιογραφική και αρθρογραφική παρουσία των ελληνόφωνων ομάδων της Τουρκίας είναι πλέον γεγονός. Η αρχή έγινε πριν από μερικά χρόνια με την Tanju Izbek, η οποία έλαβε το βραβείο Ιπεκτσί για μια νουβέλα της στο κρητικό ιδίωμα, όπως αυτό μιλιέται σήμερα στην περιοχή της Gunda (τα παλιά Μοσχονήσια). Πιθανότατα, σύμφωνα με το τουρκικό περιοδικό Actuel, να υπήρχαν πολιτικές ομάδες στη Βόρεια Τουρκία που δραστηριοποιούνταν, πριν από το πραξικόπημα του '80, γύρω από τον πολιτισμό του Πόντου. Το 1996 εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον εκδοτικό οίκο Belge, το κλασσικό πλέον βιβλίο του Omer Asan με τίτλο "Pontos Kulturu", δηλαδή: Ο πολιτισμός του Πόντου. Σήμερα υπάρχουν τέσσερις ελληνόφωνες ομάδες στην Τουρκία: κρητική, ποντιακή, μακεδονική και κυπριακή. Κάθε μια απ' αυτές έχει εξαιρετικό ιστορικό ενδιαφέρον. Η έκφραση είναι γεγονός ιδιαίτερης σημασίας, εφόσον αναδεικνύει μια άγνωστη πλευρά της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας, που ολοένα γίνεται σημαντικότερη.
Η δημόσια εμφάνιση των ομάδων αυτών δεν αφορά μόνο στην τουρκική κοινωνία, η οποία συνειδητοποιεί αργά τον πολυεθνοτικό της χαρακτήρα, καθώς και στους εθνογενετικούς της μύθους. Αφορά παράλληλα και στην ελληνική, γιατί της αποκαλύπτει τον τρόπο συγκρότησης των σύγχρονων εθνικών κρατών στην περιοχή μας και το αδιέξοδο των ενδιάμεσων ομάδων - γέννημα της ιστορίας - οι οποίες υποχρεώθηκαν να ενταχθούν στο κράτος που είχε ως ιδεολογικό υπόβαθρο το δικό τους θρησκευτικό δόγμα. Η κρητική και η κυπριακή, από τις τέσσερις αυτές ομάδες - οι οποίες στη διαχρονική τους παρουσία ταυτίστηκαν ως μουσουλμανικές με την οθωμανική αυτοκρατορία - συγκρούστηκαν με το επαναστατικό κίνημα των χριστιανών Ελλήνων. Εμμέσως υπέστη τις συνέπειες της ελληνοτουρκικής σύγκρουσης και η μακεδονική, η οποία υποχρεώθηκε με βάση τη συμφωνία ανταλλαγής των πληθυσμών να εγκαταλείψει τα γενέθλια εδάφη της περιοχής του Αλιάκμονα και της Κοζάνης και να αναχωρήσει για την Τουρκία το 1824.

Η διαμόρφωση του φαινομένου
Η κατανόηση του φαινομένου της επιβίωσης ελληνόφωνων μουσουλμανικών πληθυσμών απαιτεί την υπέρβαση της σημερινής εικόνας που έχουμε για τις σχέσεις ισλαμισμού και χριστιανισμού, καθώς και για τις σύγχρονες αρχές συγκρότησης των μονοεθνικών κρατών. Θα πρέπει να δεχθούμε ότι το σημερινό τείχος που υπάρχει ανάμεσα σε εμάς και τους γείτονές μας, σε θρησκευτικό επίπεδο, είναι μια πραγματικότητα της τελευταίας ιστορικής περιόδου. Για εκατονταετίες υπήρχε ένα ανακάτεμα εθνών και θρησκειών. Αν σήμερα ο διαχωρισμός είναι απόλυτος μεταξύ άσπρου και μαύρου, εντούτοις, για μεγάλο διάστημα, υπήρχε ανάμεσά τους ένας εκτεταμένος γκρίζος χώρος. Για να κατανοήσουμε το φαινόμενο που σήμερα εξετάζουμε θα πρέπει να δούμε τη διαπλοκή του Ισλάμ με τον Ελληνισμό σε χρονικό και γεωγραφικό επίπεδο. Από τον 14ο αιώνα συναντιούνται Ελληνες στους χώρους της νέας θρησκείας. Ο περιηγητής Ιμπντί Μπατούτα γράφει ότι συνάντησε στον ποταμό Κούμα, κοντά στην πόλη Ματζάρ, το αναχωρητήριο του μουσουλμανικού τάγματος Αχμεδέ στο οποίο όπως γράφει «διεβίουν σε κοινή ζωή Δερβίσες, Αραβες, Πέρσες, Τούρκοι και Ελληνες».
Ο εξισλαμισμός μέρους των Ελλήνων ανοίγει την δίοδο για να εισχωρήσουν στον ισλαμικό χώρο οι ελληνικές φιλοσοφικές δοξασίες. Οι σοφιστικές απόψεις για παράδειγμα εκφράζονται με τους "σούφι", το θρησκευτικό τάγμα των δερβίσηδων. Ο δημιουργός του, Τζελαδεδίν Ρουμί, χρησιμοποιεί την ελληνική γλώσσα - όπως μιλιόταν κατά τους μέσους χρόνους στην Καππαδοκία. Τα μελωδικά κείμενα των δερβίσηδων αποτελούν προσαρμογή των βυζαντινών μελωδιών στις νέες ανάγκες. Ο Μ.Ρικό, γραμματέας του Βρετανού πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη, αναφέρει το 1670 ότι στον ισλαμικό κόσμο υπάρχει «μεγάλη ποικιλία γνωμών και απόψεων, ασυγκρίτως μεγαλύτερα από τον χριστιανικό κόσμο». Ο Ρικό θεωρεί ότι η είσοδος νέων εθνών στο μουσουλμανικό χώρο δημιουργεί το κατάλληλο κλίμα. Γράφει: «Δεδομένου ότι την καλλίτερη μερίδα των νέων εθνών αποτελούν οι Ελληνες και ότι δεν ικανοποιήθηκαν με τις ονειροπολήσεις του Κορανίου, αυτοί που άλλοτε υπήρξαν διδάσκαλοι των επιστημών από τις οποίες τους απέμεινε κάποια συγκεχυμένη γνώση, αφού προσέθεσαν στη νέα τους θρησκεία παλιές παραδόσεις και κάποιες γνώμες αρχαίων φιλοσόφων, δημιούργησαν μέρος της ποικιλίας των γνωμών για τις οποίες μιλούμε».
Η ύπαρξη ελληνόφωνων ομάδων στην σύγχρονη Τουρκία, εκτός από μια εντυπωσιακή επιβίωση που ενθουσιάζει τους ιστορικούς, τους γλωσσολόγους και τους λαογράφους, μπορεί να αποτελέσει και μια αποτελεσματική και μόνιμη γέφυρα φιλίας μεταξύ των δύο πλευρών του Αιγαίου. Η πιθανή εξομάλυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας κάνει, ίσως, εφικτή την προσέγγιση των δύο λαών. Η ανάδειξη των κοινών στοιχείων βοηθά, κατ' αρχάς στο να γίνει κατανοητή η διαδικασία διαμόρφωσης των σύγχρονων κρατών στην περιοχή μας και να γίνει επίσης ο απολογισμός για τις διάφορες παραμέτρους που καθόρισαν τα πολιτικά αποτελέσματα στην εποχή του έθνους - κράτους.
*Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας του ΑΠΘ.

300.000 ελληνόφωνοι ζητούν ταυτότητα;

Πέραν, όμως, του κ. Βλάση Αγτζίδη, υπάρχουν και άλλοι οι οποίοι αποκαλύπτουν εξίσου σοβαρά στοιχεία. Διαβάστε, για παράδειγμα τι έγραψε η εφημερίδα «Καθημερινή» όπου ο συγγραφέας Οmer Asan μιλάει για τους πληθυσμούς της Τραπεζούντας που μιλούν ή καταλαβαίνουν σήμερα την ποντιακή διάλεκτο!..
Τουρκία: 300.000 ελληνόφωνοι ζητούν ταυτότητα
Ο συγγραφέας Οmer Asan μιλάει για τους πληθυσμούς της Τραπεζούντας που μιλούν ή καταλαβαίνουν σήμερα την ποντιακή διάλεκτο
Μια από τις σημαντικές εκδόσεις της περασμένης χρονιάς, υπήρξε η έκδοση του βιβλίου «Πολιτισμός του Πόντου» του Omer Asan, από τις εκδόσεις Κυριακίδη της Θεσσαλονίκης. Δόθηκε έτσι η ευκαιρία στον 'Ελληνα αναγνώστη να διαβάσει το σημαντικό έργο "Pontos Kulture", που είχε πρωτοεκδοθεί το 1996 στην Κωνσταντινούπολη από τον εκδοτικό οίκο Belge και ήδη ετοιμάζει τη δεύτερη έκδοσή του.
Ο Omer Asan, με οικονομικές σπουδές, κατάγεται από την περιοχή του 'Οφεως (Of) της Τραπεζούντας που βρίσκεται στη βορειοανατολική Τουρκία. Εκτός από το οφίτικο ιδίωμα της ποντιακής διαλέκτου μιλά πολύ καλά και τη νέα ελληνική γλώσσα. Ο 'Οφις αποτελεί και σήμερα μια περιοχή όπου κατοικεί συμπαγής ελληνόφωνος πληθυσμός. Ο συγγραφέας, ο οποίος προέρχεται από περιοχή μεγάλης ισλαμικής παράδοσης, δραστηριοποιήθηκε στην τουρκική Αριστερά με αποτέλεσμα να υποστεί διώξεις κατά τη δεκαετία του '80. Ο πατέρας του υπήρξε στέλεχος του τουρκικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Φυλακίστηκε και από τα δύο στρατιωτικά πραξικοπήματα, του '71 και του '81. Ο ίδιος -με βάση την ελληνική κατηγοριοποίηση- ανήκει στη γενιά της μεταπολίτευσης.
Στην Ελλάδα βρέθηκε για την παρουσίαση της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του. 'Ετσι τον βρήκαμε κι εμείς και του πήραμε τη συνέντευξη που ακολουθεί.
- Υπάρχουν και σήμερα ελληνόφωνοι στην Τουρκία που μιλούν την ποντιακή διάλεκτο;
- Σήμερα στην Τουρκία υπάρχουν ακόμη άτομα που μιλούν ή καταλαβαίνουν τα ποντιακά που είναι η αρχαιότερη ζώσα διάλεκτος της ελληνικής γλώσσας. Τα μέλη αυτής της κοινωνικής ομάδας κατάγονται από την Τραπεζούντα και βρίσκονται σκορπισμένα σε διάφορα μέρη της Τουρκίας, καθώς και στο εξωτερικό, ως μετανάστες. Τα ποντιακά μιλούνται σε εξήντα χωριά της περιφέρειας Τραπεζούντας, τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται στην περιοχή του 'Οφη. Πιστεύω, ότι με συντηρητικούς υπολογισμούς, η διάλεκτος αυτή μιλιέται από 300.000 περίπου άτομα.
- Στη θεωρητική σου προβληματική αναφέρεσαι διαρκώς στο «πρόβλημα της ταυτότητας». Γιατί αυτό είναι τόσο σημαντικό για σένα;
- Σήμερα, οι άνθρωποι έρχονται συχνότερα αντιμέτωποι με το πρόβλημα της ταυτότητας και αυτό γιατί οι παραδοσιακές εξηγήσεις, όπως και τα επίσημα δελτία ταυτότητας δεν δίνουν επαρκείς απαντήσεις. Κάποιοι θεωρούν την αναζήτηση της ταυτότητας ως μια μόδα που έρχεται και παρέρχεται. Γι' αυτούς, ο καθένας είναι ένα άτομο, ένα ανθρώπινο ον και τίποτα άλλο. Ανεξάρτητα, όμως, από το τι καταλαβαίνει ο καθένας, το σημαντικό για μένα είναι η προστασία της γλώσσας μας, που την κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας και σήμερα τα ίχνη της άρχισαν να χάνονται, καθώς αδιαφορούμε για την εξαφάνισή της, αλλά και η προστασία του πολιτισμού μας και της ταυτότητάς μας που αυτός δημιούργησε.
Στην ιστορία της ανθρωπότητας πολλές εθνοτικές ομάδες που έζησαν στην ίδια γεωγραφική περιοχή αφομοιώθηκαν από τον κυρίαρχο πολιτισμό. Προσωπικά είμαι αντίθετος στο να μοιράζονται σήμερα άλλοι τη μοίρα των εθνοτικών πολιτισμικών ομάδων, που μέσα στην ιστορική εξέλιξη άλλοτε ενσωματώθηκαν στον κυρίαρχο πολιτισμό και άλλοτε αφομοιώθηκαν διά της βίας.
- Αναφέρεστε συχνά στο ερώτημα «ποιος είμαι» για να προσδιορίσετε τα κίνητρα της συγκεκριμένης ερευνητικής επιλογής. Η προσωπική αναζήτηση είχε καθοριστικό ρόλο;
- Εγώ άρχισα να αναζητώ την ταυτότητά μου με αφορμή το γεγονός ότι η γλώσσα που μιλούσαν οι πρόγονοί μου δεν ήταν η τουρκική. Γιατί στο χωριό, στην πόλη, στο σχολείο μας έμαθαν ότι είμαστε Τούρκοι. Στη γειτονιά, στο σχολείο, στη δουλειά μιλούσαμε τα τουρκικά. Ομως στο σπίτι, στο χωριό, η γιαγιά, ο παππούς μου, όλοι στην οικογένεια μιλούσαν μεταξύ τους τη γλώσσα που ονομάζανε «ρωμαίικα». Επομένως, τι είμασταν εμείς; Ρωμιοί ή Τούρκοι;
Σήμερα μιλάμε πια τουρκικά. Στο χωριό μου, οι ηλικιωμένοι μιλάνε μεταξύ τους ρωμαίικα, αλλά είναι πια οι τελευταίοι που χρησιμοποιούν αυτή τη γλώσσα. Οι επόμενες γενιές δεν θα έχουν τη δυνατότητα να την ακούσουν και να τη μάθουν. Ας πούμε ότι έχουμε συνεννοηθεί όσον αφορά το παρόν: σήμερα, τι είμασταν και εκτουρκιστήκαμε; Με την ερώτηση «Ποιός είμαι;» είχα βυθιστεί μέσα στο άγνωστο. 'Επρεπε να απαντήσω οπωσδήποτε σ' αυτή την ερώτηση. Και έτσι άρχισε αυτή η περιπέτεια.
- Πότε άρχισε αυτή η "περιπέτεια" και πού βασίστηκε η έρευνά σας;
- Από τα τέλη της δεκαετίας του '80 είχα αρχίσει την έρευνα σχετικά με την ταυτότητα και τον πολιτισμό μας. 'Ομως στην Τουρκία δεν είχα καταφέρει να βρω γραπτές πηγές, ούτε και κάτι σχετικό με τη γλώσσα που μιλούσαμε. 'Αρχισα να ανθολογώ ερασιτεχνικά ποντιακές λέξεις. Ρωτούσα όλους τους ηλικιωμένους που έβρισκα σχετικά με την ταυτότητα και τη γλώσσα μας. Αποτάθηκα σε Τούρκους επιστήμονες και ερευνητές και διαπίστωσα με έκπληξη ότι δεν υπήρχε καμιά εργασία σ' αυτό τον τομέα. Σ' αυτό το διάστημα, στοχεύοντας να βρω έστω και λίγες πληροφορίες, έγραφα επιστολές και τις έστελνα σε διευθύνσεις στην Ελλάδα που τις είχα μάθει τυχαία. Πάνω που είχα αρχίσει να χάνω τις ελπίδες μου, προσκλήθηκα το 1993 σε ένα ποντιακό πανηγύρι στην Καλλιθέα της Αττικής. Τα όσα είδα και οι ήχοι που άκουσα κυριολεκτικά μου άλλαξαν τη ζωή. Με είχε εκπλήξει το γεγονός ότι εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τη γη που γεννήθηκα, άκουσα τραγούδια στη γλώσσα των προγόνων μου με τη συνοδεία της λύρας, ότι χόρεψα μαζί με άγνωστους ανθρώπους σε μια άλλη χώρα και ότι μπορούσα να μιλώ και να συνεννοούμαι στα ποντιακά, τα οποία νόμιζα ότι ήταν μια γλώσσα που δε χρησιμεύει σε τίποτα.
'Ετσι, αποφάσια να επικεντρώσω την έρευνά μου στο χωριό μου, το Ερένκιοϊ του 'Οφεως και να μελετήσω το ζωντανό πολιτισμό του ως ένα υπαρκτό ίχνος του ποντιακού πολιτισμού. Το αποτέλεσμα είναι το βιβλίο που εκδόθηκε στην Τουρκία πρώτα και σήμερα στην Ελλάδα. Αποτελείται από έξι μέρη που περιλαμβάνουν: θεωρητικό πλαίσιο, ιστορικά και εθνογραφικά στοιχεία, δημώδη λογοτεχνία, λαογραφία, ονοματολογία, γλωσσάρι και βιβλιογραφία.
- Πώς αντιμετωπίστηκε το βιβλίο σας στην Τουρκία. Είχατε προβλήματα από την έκδοση;
«Το βιβλίο έγινε ιδιαίτερα αποδεκτό από τους ακαδημαϊκούς κύκλους, εφόσον κάλυπτε ένα κενό στη σύγχρονη τουρκική επιστήμη. 'Ηδη προετοιμάζεται η δεύτερη έκδοση. 'Εγινε, όμως και αιτία για παρανοήσεις, τόσο στην Τουρκία, όσο και στην Ελλάδα. Και στις δύο μεριές απέδωσαν στο θέμα διαφορετικά νοήματα. Είχα τρία χρόνια να έρθω στην Ελλάδα, λόγω των πολιτικών γεγονότων ανάμεσα στις δύο χώρες. Ελπίζω ότι η βελτίωση του κλίματος θα διευκολύνει την επιστημονική έρευνα για θέματα-ταμπού. 'Οπως επίσης, ότι διάφορες ομάδες στην Ελλάδα που μιλούν εξ ονόματος των ελληνοφώνων της Τουρκίας, θα αρχίσουν να σέβονται περισσότερο τον πληθυσμό αυτό.**

Το ελληνόφωνο χωριό Ότσενα στον Όφη της Τραπεζούντας. (Από άλμπουμ της Ομάδας Χαραλαμπίδη-Φωτιάδη)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

*Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας του ΑΠΘ

**Τα παραπάνω κείμενα είναι από την εφημερίδα «Καθημερινή» Δείτε επί πλέον την ηλεκτρονική διεύθυνση:
http://www.abnet.agrino.org/htmls/D/D006-1.html