Τι έλεγε ο Πρόκλος ο Διάδοχος για τον Δία;

Κωδικός Πόρου: 00285-111934-866
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 05/08/11 17:26
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Βίοι Παράλληλοι, 00285-111934-866




Περιγραφή:

 

Απορίας άξιος είναι το γεγονός πώς ο Πρόκλος ο Διάδοχος, ο γνωστός αρχαιολάτρης νεοπλατωνικός φιλόσοφος, είπε τη φράση: «δεύτε Δία τον υμέτερον πατέρα, ίνα προσείπητε και υμνήσητε»; Προσέξτε: «τον υμέτερον» και όχι «τον ημέτερον πατέρα»!.. Τον δικό σας και όχι τον δικό μας πατέρα!.. Τι αντίστοιχο είχε πει ο Ιησούς Χριστός; Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..

ΕΙΝΑΙ γνωστό, ότι ο Πρόκλος ο Διάδοχος, θεωρείται ο πιο σημαντικός αντιπρόσωπος της νεότερης νεοπλατωνικής Σχολής, που γεννήθηκε το 412 μ.Χ. στο Βυζάντιο. Ο Πρόκλος ονομαζόταν ο Λύκιος, γιατί είχε ανατραφεί στη Λυκία, απ' όπου πήγε στην Αλεξάνδρεια για να συμπληρώσει την εκπαίδευσή του. Πριν ακόμη συμπληρώσει τα είκοσι, πήγε στην Αθήνα για να παρακολουθήσει τα μαθήματα των πιο διάσημων Πλατωνιστών της εποχής του, του Συριανού και του Πλούταρχου. Με τη σιδερένια του επιμέλεια, την πολυμάθειά του, τη λογική του δεξιοτεχνία, το συστηματικό του μυαλό, τη γόνιμη του δράση ως δάσκαλος και ως συγγραφέας, ο Πρόκλος δεν άργησε να διαπρέψει ανάμεσα στους Νεοπλατωνικούς, όπως ο Χρύσιππος ανάμεσα στους Στωικούς.
Υπήρξε ωστόσο συγχρόνως ασκητής και θεουργός, θεωρούσε τον εαυτό του μετενσάρκωση του νεοπυθαγορείου Νικόμαχου, πίστευε πως δέχεται αποκαλύψεις και επιδιδόταν με ανεξάντλητο ζήλο σε θρησκευτικές ασκήσεις: Συμμεριζόταν το θρησκευτικό ενθουσιασμό της Σχολής του, την πίστη και τη δεισιδαιμονία της, το σεβασμό της στα ορφικά ποιήματα, στους Χαλδαϊκούς χρησμούς και σε παρόμοια πράγματα, και ανέλαβε να πλάσει όλο τον κληροδοτημένο από τους προκατόχους του όγκο των θεολογικών και φιλοσοφικών πεποιθήσεων σ' ένα ενιαίο, μεθοδικά δουλεμένο σύστημα, που χρησίμευσε αργότερα ως υπόδειγμα στη μωαμεθανική και χριστιανική σχολαστική φιλοσοφία. Με εκείνες έχει κοινά, μαζί με την τυπική εντέλεια, την εσωτερική δουλικότητα της νόησης που τη γέννησε και την έλλειψη πραγματικά επιστημονικής επιχειρηματολογίας και επεξεργασίας. Ο γενικότατος νόμος που οικοδομεί το σύστημα αυτό είναι της τριαδικής ανάπτυξης. Το παράγωγο είναι από το ένα μέρος όμοιο με εκείνο που το παράγει, γιατί το δεύτερο μπορεί να παράγει το πρώτο μόνο αν του παραδώσει τον εαυτό του, από το άλλο μέρος όμως το παράγωγο είναι διαφορετικό από εκείνο που το παράγει, όπως το διαιρεμένο από το ενιαίο ή το παράγωγο από το αρχικό. Όσον αφορά την πρώτη σχέση, μένει στην αιτία του, όσον αφορά τη δεύτερη, βγαίνει έξω από εκείνη. Επειδή όμως εξαρτάται από εκείνη και είναι συγγενικό με εκείνη, στρέφεται, παρ' όλο το χωρισμό, προς εκείνη, ζητάει σε πιο χαμηλό σκαλοπάτι να τη μιμηθεί και να ενωθεί μαζί της. Η παραμονή του παραγώγου σε εκείνο που το παράγει, το ξεκίνημα του έξω από εκείνο και το ξαναγύρισμα σ' αυτό (μονή, πρόοδος, επιστροφή) είναι τα τρία κίνητρα, που με την εξακολουθητική τους επανάληψη αναπτύσσεται το σύνολο των όντων από την πρώτη τους αρχή. Την πρώτη πηγή της ανάπτυξής τους μπορεί φυσικά να την αποτελέσει μόνο το πρώτο ον, που ο Πρόκλος, κατά το παράδειγμα του Πλωτίνου, το περιγράφει ως απόλυτα υψωμένο επάνω από κάθε ον και γνώση, ψηλότερο από το ένα, αιτία χωρίς να είναι αιτία, κάτι που ούτε είναι ούτε δεν είναι. Ανάμεσα όμως σ' αυτό το πρώτο και το νοητό, παρεμβάλλει, όπως ο Ιάμβλιχος, ένα διάμεσο μέλος: Τις απόλυτες ενεάδες (αυτοτελείς ενεάδες), που αποτελούν τον ενιαίο, υπερούσιο αριθμό, συγχρόνως όμως χαρακτηρίζονται σαν ύψιστα αγαθά και σαν τέτοια επιδέχονται κατηγορήματα που φαίνονται πολύ προσωπικά για την αφηρημένη τους ουσία. Έπειτα από αυτά μονάχα έρχεται το έδαφος που ο Πλωτίνος το είχε προσδιορίσει για το Νου. Ο Πρόκλος το διαιρεί, ακολουθώντας ως ένα σημείο τους Πορφύριο, Ιάμβλιχο, Θεόδωρο και Συριανό, σε τρεις σφαίρες: Το νοητό, το νοερό-νοητό (νοητόν άμα και νοερόν) και το νοερό. Σαν βασική ιδιότητα του πρώτου θεωρεί το ον, του δεύτερου τη ζωή, του τρίτου τη νόηση. ΟΙ δυο πρώτες απ' αυτές τις σφαίρες διαρθρώνονται έπειτα πάλι σύμφωνα με τις ίδιες αρχές της διαίρεσης σε τρεις η καθεμιά τριάδες, η τρίτη σε εφτά εβδομάδες και το καθένα από τα μέλη της κάθε σειράς περνούν για θεοί και ταυτίζονται με μια από τις θεότητες της λαϊκής θρησκείας.
Η ψυχή, που η έννοιά της ορίζεται όπως στον Πλωτίνο, περιέχει τρεις τάξεις: θεϊκή, δαιμονική και ανθρώπινη. Οι θεϊκές διαιρούνται σε τρεις τάξεις: Τις τέσσερις τριάδες των ηγεμονικών θεών, άλλες τόσες ανεξαρτήτων από τον κόσμο (απολύτων) θεών και τις δυο τάξεις των εγκόσμιων θεών, τους θεούς των άστρων και τους θεούς των στοιχείων. Η αναγωγή των λαϊκών θεών σ' αυτά τα μεταφυσικά όντα αναγκάζει τον Πρόκλο να διακρίνει τριπλό Δία, διπλή Κόρη, τριπλή Αθηνά. Έπειτα από τους θεούς έρχονται οι δαίμονες, που διαιρούνται με περισσότερη ακρίβεια σε αγγέλους, δαίμονες και ήρωες, είναι μπλεγμένοι με πολλές δεισιδαιμονίες και περιγράφονται κατά τον καθιερωμένο τρόπο. Έπειτα έρχονται οι ψυχές που κατά διαστήματα μπαίνουν σε υλικά κορμιά. Από την ψυχή λοιπόν ο Πλωτίνος είχε κάνει να γεννηθεί η ύλη. Ο Πρόκλος τη βγάζει άμεσα από το άπειρο, που μαζί με το πεπερασμένο και το μεικτό αποτελεί γι’ αυτόν την πρώτη από τις νοητές τριάδες. Όσο για την ουσία της δεν είναι κατά τη γνώμη του το κακό, παρά κάτι ούτε καλό ούτε κακό.
Οι κοσμολογικές του δοξασίες συμφωνούν στο ουσιαστικό τους μέρος με του Πλωτίνου, μόνο που το χώρο τον παίρνει για ένα σώμα φτιαγμένο από το λεπτότατο φως, που διαπερνάει το σώμα του κόσμου. Μαζί με τον Πλωτίνο, ο Πρόκλος υπερασπίζεται την πρόνοια ενάντια στο κακό που υπάρχει στον κόσμο. Αυτόν και το Συριανό ακολουθεί στη δοξασία του για την πτώση και τη μελλοντική τύχη των ψυχών. Στην ψυχολογία του, συνδέει πλατωνικούς και αριστοτελικούς προσδιορισμούς, πληθαίνει όμως τον αριθμό των ψυχικών δυνάμεων, επειδή από τη νόηση ή το λογικό ξεχωρίζει στον άνθρωπο το ενιαίο ή θείο, που το θέλει ανώτερο από εκείνον, και δέχεται πως μόνο με αυτό μπορεί να γνωστεί το θείο. Εκτός από αυτό αποδίδει, όπως ήδη ο Πλωτίνος, ο Πορφύριος και ο Συριανός, στην ψυχή ένα αιθέριο φωτεινό σώμα (το αυγοειδές της ψυχής όχημα), που θα ήταν, όπως η ίδια εκείνη, αγέννητο και άφθαρτο. Η ηθική του απαιτεί, με μέσο τις πέντε αρετές που συναντούμε στον Ιάμβλιχο, βαθμιαία ανύψωση στον αόρατο κόσμο, που τέρμα της είναι και εδώ η μυστική ένωση με τη θεότητα. Όσο πιο σταθερά όμως πιστεύει πως κάθε ανώτερη γνώση στηρίζεται σε θεϊκή φώτιση και πως η πίστη μονάχα μας ενώνει με τη θεότητα, τόσο λιγότερο θέλει να στερηθεί όλα τα θρησκευτικά βοηθήματα, που τόσο μεγάλη αξία τους δίνει μετά τον Ιάμβλιχο η Νεοπλατωνική Σχολή, και που την δραστικότητά τους υποστήριζε ο Πρόκλος με τους καθιερωμένους λόγους. Με την ίδια έννοια, όπως είναι αυτονόητο, γίνονται και οι ερμηνείες του των μύθων. Την ευσέβειά του την εκδήλωσε με μια σειρά ύμνων σε διάφορους θεούς. Με τον Πρόκλο η νεοπλατωνική διδασκαλία πήρε την τελειωτική μορφή που μ' αυτήν παραδόθηκε στα μεταγενέστερα χρόνια. Υπάρχει μια βιογραφία του Πρόκλου, γεμάτη θαυμασμό για το χαρακτήρα του, από το μαθητή του και διάδοχό του στη Σχολή, Μαρίνο το Νεαπολίτη. Ο πατέρας του Πρόκλου υπήρξε νομικός και ονομαζόταν Πατρίκιος, και η μητέρα του Μαρκέλλα. Αφού έμαθε τα πρώτα γράμματα στη Λυκία, πήγε στην Αλεξάνδρεια όπου φοίτησε κοντά στον Ωρίωνα το Μαθηματικό, και τον Αριστοτελικό Ολυμπιόδωρο. Διαδέχτηκε το Συριανό στη διεύθυνση της Σχολής της Αθήνας και την κράτησε έως το θάνατό του, το 485. Οι μαθητές του υπήρξαν πολυάριθμοι. Η σοφία του και ο ζήλος του για την εκπαίδευση των νέων, μαζί με την ενάρετη και αυστηρά ασκητική ζωή του, τον έκαναν να κερδίσει την ενθουσιώδη αφοσίωση των οπαδών του.
Τα φιλοσοφικά έργα του που έχουν διασωθεί είναι υπομνήματα σε μερικούς διάλογους του Πλάτωνα (κυρίως στον Τίμαιο), μια πραγματεία Περί της κατά Πλάτωνα θεολογίας, και μια περίληψη της θεολογίας του Πλωτίνου, με πραγματείες για διάφορους κλάδους της φιλοσοφίας από τη δική του σκοπιά. Μερικά από τα μικρότερα έργα του σώθηκαν μόνο σε λατινική μετάφραση. Δείγμα της μαθηματικής και αστρονομικής εργασίας του είναι ένα σχόλιο στο πρώτο βιβλίο του Ευκλείδη, και μια σύντομη πραγματεία για την αστρονομική διδασκαλία του Ίππαρχου, του Πτολεμαίου και άλλων. Υπάρχουν επίσης έξι επιγράμματά του, και έξι ύμνοι.
Είναι αμφίβολο αν η Γραμματική Χρηστομάθεια, που μερικά αποσπάσματά της, διατηρημένα από το Φώτιο, είναι η μοναδική πηγή γνώσης για τον ελληνικό κύκλο, ήταν γραμμένη πραγματικά απ' αυτόν, και όχι από ένα γραμματικό του 2ου αιώνα μ.Χ. που είχε το ίδιο όνομα. Η γλώσσα των συγγραμμάτων του Πρόκλου είναι σαφής και πιο κλασική από πολλών άλλων συγγραφέων της εποχής του, ωστόσο καταφεύγει πολλές φορές, για να γίνει περισσότερο σαφής σε περιττή πολυλογία. Η λογοτεχνική αξία των έργων του δεν είναι σημαντική, γιατί αναπτύσσει τις γνώμες του με μονότονο και ξερό ύφος (!)

Το ακριβές απόσπασμα από το έργο του Πρόκλου που μιλάει για το Δία.

Τι έλεγε ο Πρόκλος για το Δία;

Απορίας άξιος είναι το γεγονός πώς ο Πρόκλος ο Διάδοχος, ο γνωστός αρχαιολάτρης νεοπλατωνικός φιλόσοφος, είπε τη φράση: «δεύτε Δία τον υμέτερον πατέρα, ίνα προσείπητε και υμνήσητε»; Προσέξτε: «τον υμέτερον» και όχι «τον ημέτερον πατέρα»!.. Τον δικό σας και όχι τον δικό μας πατέρα!.. (2)

Όσο κι αν αυτό ακούγεται παράξενο, η παραπάνω φράση του Πρόκλου σχετικά με το Δία, μας θυμίζει τον Ιησού Χριστό ο οποίος σε μία αντιπαράθεσή του με τους Ιουδαίους αποκαλούσε τον Αβραάμ «πατέρα τους» και όχι «πατέρα μας», όπως τουλάχιστον αποκαλύπτουμε μέσα στο έργο μας: «Ιησούς Χριστός: Ελληνισμός-Χριστιανισμός». Παρακολουθείστε τον διάλογο που είχε ο Ιησούς με τους Ιουδαίους:

«… 51 αμήν αμήν λέγω υμίν, εάν τις τον λόγον τον εμόν τηρήση, θάνατον ου μη θεωρήση εις τον αιώνα. 52 είπον ούν αυτώ οι Ιουδαίοι· Νύν εγνώκαμεν ότι δαιμόνιον έχεις. Αβραάμ απέθανε και οι προφήται, και σύ λέγεις, εάν τις τον λόγον μου τηρήση, ου μη γεύσηται θανάτου εις τον αιώνα; 53 μη σύ μείζων εί τού πατρός ημών Αβραάμ, όστις απέθανε; και οι προφήται απέθανον· τίνα σεαυτόν σύ ποιείς; 54 απεκρίθη Ιησούς· Εάν εγώ δοξάζω εμαυτόν, η δόξα μου ουδέν εστιν· έστιν ο πατήρ μου ο δοξάζων με, ον υμείς λέγετε ότι Θεός ημών εστι· 55 και ουκ εγνώκατε αυτόν· εγώ δε οίδα αυτόν. και εάν είπω ότι ουκ οίδα αυτόν, έσομαι όμοιος υμών ψεύστης· αλλ' οίδα αυτόν και τον λόγον αυτού τηρώ. 56 Αβραάμ ο πατήρ υμών ηγαλλιάσατο ίνα ίδη την ημέραν την εμήν, και είδε και εχάρη. 57 είπον ούν οι Ιουδαίοι προς αυτόν· Πεντήκοντα έτη ούπω έχεις και Αβραάμ εώρακας; 58 είπεν αυτοίς ο Ιησούς· Αμήν αμήν λέγω υμίν, πριν Αβραάμ γενέσθαι εγώ ειμί. 59 ήραν ούν λίθους ίνα βάλωσιν επ' αυτόν· Ιησούς δε εκρύβη, και εξήλθεν εκ τού ιερού διά μέσου αυτών, και παρήγεν ούτως.» (3)

Αυτή διάσταση, λοιπόν, των απόψεων ορισμένων μορφών της ιστορίας με κάποιους «πατρώους θεούς» δημιουργεί σε κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο πολλούς προβληματισμούς!..

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλέπε και εγκυκλοπαίδεια «δομή».
2. Scholia in opera et dies 5, 6.
3. Ιω. 8, 51-59.