Η Σαπφώ και οι αμφισβητούμενοι μύθοι περί αυτής!..

Κωδικός Πόρου: 00285-112381-4943
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 23/11/13 22:38
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Ελληνίδα Γυναίκα, 00285-112381-4943




Περιγραφή:

Η Σαπφώ και οι αμφισβητούμενοι μύθοι περί αυτής!..

Λένε, για παράδειγμα, ότι η Σαπφώ αγάπησε παράφορα έναν νέο καλούμενο Φάωνα με αποτέλεσμα, όταν την εγκατέλειψε αυτός, να ριχτεί στους γκρεμούς της Λευκάδος και να πνιγεί στην θάλασσα, ενώ ο Μάξιμος ο Τύριος (18,9) παρομοιάζει τη σχέση της Σαπφώς με τα κορίτσια του κύκλου της μ' εκείνην του Σωκράτη με τους ανταγωνιστές του σοφιστές, και αναφέρει πως η Σαπφώ δεν ήταν η μόνη που έδειχνε αφοσίωση στα κορίτσια. Το βέβαιο είναι ότι μετά τον θάνατο του ανδρός της αφοσιώθηκε εντελώς στην ποίηση με τόση μεγάλη επιτυχία, ώστε να αποκαλείται υπό των αρχαίων «Δεκάτη Μούσα»!..

ΕΙΝΑΙ αλήθεια, ότι η Σαπφώ, η πιο διάσημη λυρική ποιήτρια της Μυτιλήνης, ήταν θυγατέρα του Σκαμανδρωνύμου, σύζυγος του Κερκόλα, ενός πλουσίου ανδρός από την Άνδρο, και μητέρα της Κληΐδος.
Μετά τον θάνατο του ανδρός της αφοσιώθηκε εντελώς στην ποίηση με τόση μεγάλη επιτυχία, ώστε να αποκαλείται υπό των αρχαίων «Δεκάτη Μούσα».
Η Σαπφώ έζησε μεταξύ 622 και 568 π.Χ. και περί αυτής εμυθεύθησαν πολλά, όπως για παράδειγμα ότι αγάπησε παράφορα έναν νέο καλούμενο Φάωνα με αποτέλεσμα, όταν την εγκατέλειψε αυτός, να ριφθεί στους κρημνούς της Λευκάδος και να πνιγεί στην θάλασσα.
Γράφει, όμως, γι' αυτήν η Ανθολογία της "Αρχαίας Ελληνικής Ποίησης" των Εκδόσεων Στ. Πατάκη:
«Η Σαπφώ αποτελεί ιδιοτυπία στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία. Τόση ήταν η εκτίμηση που έτρεφαν οι μεταγενέστεροι γι' αυτήν, ώστε, όταν έλεγαν «η ποιήτρια», εννοούσαν τη Σαπφώ, όπως εννοούσαν τον Όμηρο, όταν έλεγαν ο «ποιητής». (βλ. Γαληνός, προτρεπτ. 2, Ανθολ. Παλ. 7. 15 και Skiadas (5), 128 - 30). Και ο Πλάτωνας, εκτιμώντας την ποιητική της ευαισθησία και χάρη, τη συγκαταλέγει στις Μούσες, σαν δεκάτη, σ' ένα επίγραμμα που αποδίδεται σ' αυτόν. (Ανθολ. Παλ. 9. 506): «Εννέα τας Μούσας φασίν τινες: ως ολιγώρως. Ηνίδε και Σαπφώ Λεσβόθεν η δεκάτη».
Όλα τα θέματα που σχετίζονται με την ποιήτρια είναι σημεία αμφιλεγόμενα. Η Σούδα (λ. Σαπφώ) αναφέρει: «γεγονυία κατά την μβ Ολυμπιάδα», τοποθετεί δηλ. τη γέννησή της γύρω στο 612 - 609 π.Χ. Αν όμως λάβουμε υπόψη πως το «γεγονυία» μπορεί να σημαίνει «άκμασε», τότε πρέπει να τη θεωρήσουμε σύγχρονη του Αλκαίου και του Πιττακού, με τους οποίους συνδεόταν. (βλ. Στράβων 617). Το χρονικό του Ευσεβίου τοποθετεί την ακμή της ποιήτριας άλλοτε στο 600/599 π.Χ. και άλλοτε στο 595/94 π.Χ. Ο Αθήναιος (13. 599 C) αναφέρει πως η Σαπφώ έζησε την εποχή της βασιλείας του Αλυάττη (περ. 610 - 560 π.Χ.), πατέρα του Κροίσου, ενώ ο Ηρόδοτος (ΙΙ. 134) παραδίδει, πως η εταίρα Ροδώπις, που την απελευθέρωσε ο Χάραξος, αδελφός της Σαπφώς, άκμασε κατά την εποχή της διακυβέρνησης του βασιλιά της Αιγύπτου Άμασι (569 - 528 π.Χ.). Σχετική είναι και η χρονολογία για την εξορία της Σαπφώς στη Σικελία, ανάμεσα στα έτη 604/3 και 596/5, που μας δίνει το Πάριο Χρονικό, 36.
Απ' αυτές τις αντιφατικές μαρτυρίες και πληροφορίες δεν είναι δυνατόν να βγει ένα ασφαλές συμπέρασμα. Πιθανόν έτος γέννησης της Σαπφώς, θεωρείται σήμερα το 630 π.Χ. (περ.) η το 612 π.Χ. (περ.). (Βλ. Σκιαδάς (4), 94).

Για τον τόπο καταγωγής της Σαπφώς δε συμφωνεί επίσης η παράδοση. Έτσι η Σούδα τη θέλει από την Ερεσσό της Λέσβου και σ’ άλλο σημείο απ' τη Μυτιλήνη. Ενώ ο Αθήναιος (10.423 e), ο Στράβωνας (617) και το Πάριο Μάρμαρο (36) τη θέλουν απ' τη Μυτιλήνη, πράγμα πιο πιθανό. Πάντως και η Ερεσσός και η Μυτιλήνη έκοψαν νομίσματα που έχουν τη μορφή της, για να την τιμήσουν. Πληροφορίες για την οικογένειά της αντλούμε απ' τη Σούδα [λ. Σαπφώ (β )] και από μια βιογραφία της, που προέρχεται από παπυρικά κείμενα (Ρ. Oxy. 1800 απόσπ. 1.1-35) και δημοσιεύτηκε το 1922. Η Σούδα μας πληροφορεί πως παντρεύτηκε τον πλούσιο Κερκύλα απ' την Άνδρο, πως απέκτησε απ' αυτόν μια κόρη, την Κλεΐδα, στην οποία είχε δώσει το όνομα της μητέρας της. Παραδίδει ακόμα πως είχε τρία αδέρφια, το Λάριχο, το Χάραξο και τον Ευρύλιο η Ερίγυιο. Για όλα αυτά υπάρχουν πολλές αναφορές στα ποιήματά της. Ο Βίος της δίνει πιο ουσιαστικές πληροφορίες• αναφέρει πως ο πατέρας της ονομαζόταν Σκάμανδρος η Σκαμανδρώνυμος, πως ήταν απ' τη Λέσβο και μάλιστα απ' τη Μυτιλήνη και πως απ' τα αδέρφια της αγαπούσε περισσότερο το Λάριχο, που είχε μάλιστα υπηρετήσει ως οινοχόος στο Πρυτανείο της Μυτιλήνης, αξίωμα που προοριζόταν για νέους αριστοκρατικών οικογενειών που διέθεταν ωραία εμφάνιση. (Αθήναιος 10,4 25 α). Μάλιστα το κείμενο του παπύρου δίνει μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της Σαπφούς• την παρουσιάζει άσκημη, μικροκαμωμένη και μελαμψή, πράγμα που συμφωνεί με την περιγραφή της Σαπφώς όπως την παραδίδει ο Μάξιμος ο Τύριος (18.7) και ο Σχολιαστής στο Λουκιανό (Εικόνες 18).
Η παράδοση αναφέρει πως η ποιήτρια, απελπισμένη για τον άτυχο έρωτά της για το Φάωνα, αυτοκτόνησε πέφτοντας απ' το ακρωτήριο της Λευκάδας. Φαίνεται όμως πως η παράδοση αυτή είναι εύρημα της Μέσης και Νέας Κωμωδίας, που βασίζεται στην παρανόηση ορισμένων στίχων της. (Βλ. την κωμωδία του Μενάνδρου Λευκαδία). Η χρονολογία του θανάτου της δεν είναι γνωστή• φαίνεται πάντως πως γύρισε στην πατρίδα της απ' την εξορία στη Σικελία, για την οποία έγινε λόγος, το 586/5 π.Χ. κι εκεί βρισκόταν ο τάφος της. (Ανθολ. Παλ. 7.14).
Η Σαπφώ έζησε σε μια κρίσιμη για τη Λέσβο εποχή. Αριστοκράτισσα η ίδια ανήκε στην πολιτική μερίδα του Αλκαίου και γι' αυτό οι πολιτικές μεταβολές, που λάβαιναν χώρα εκεί, δεν την άφηναν ανεπηρέαστη. Οι αναταραχές, οι πολιτικές συγκρούσεις, οι στάσεις, οι συνωμοσίες που χαρακτήριζαν τη ζωή της Μυτιλήνης εκείνη την εποχή επέδρασαν σίγουρα πάνω της, δεν αποτέλεσαν όμως θέματα της ποιήσής της, όπως συνέβηκε με τον Αλκαίο.
Τα θέματα της ποίησής της έχουν κυρίως ερωτικό χαρακτήρα και σχετίζονται άμεσα με τις σχέσεις, που είχε με τα κορίτσια που αποτελούσαν τον κύκλο της, καθώς και με την προσωπικότητα και το ήθος της. Το θέμα είναι αρκετά παλιό. Η Σούδα και το παπυρικό βιογραφικό απόσπασμα, για το οποίο μιλήσαμε πιο πάνω, αναφέρονται στην δυσφήμιση της ποιήτριας, που προήλθε απ' τις σχέσεις της με τις «εταίρες» και τις «φίλες» της. Ο Στράβωνας (13,2,3) τη χαρακτηρίζει «θαυμαστόν τι πράγμα» και υποστηρίζει πως δεν υπήρξε γυναίκα εφάμιλλή της στον ποιητικό χώρο, ενώ ο Τατιανός (Προς Έλληνας, 33) μιλά περιφρονητικά και υβριστικά γι' αυτήν και τη χαρακτηρίζει «γύναιον πορνικόν ερωτομανές» που «την εαυτής ασέλγειαν άδει».
Μερικοί φιλόλογοι, παρερμηνεύοντας τους στίχους της ποιήτριας και τονίζοντας τις υπερβολές που υπάρχουν σ' αυτούς, καταλήγουν στο συμπέρασμα πως η Σαπφώ ήταν «γυναικεράστρια» και πως ο «λεσβιακός έρωτας» ήταν ο δεσμός που τη συνέδεε με τα κορίτσια του κύκλου της. Σήμερα πιστεύεται πως τα κορίτσια που συγκεντρώνονταν γύρω από την Σαπφώ ζούσαν σε μια ατμόσφαιρα μουσικής και ποίησης και μάθαιναν λεπτούς τρόπους συμπεριφοράς, την τέχνη και τη χάρη στο ντύσιμο, χορό, μουσική, τραγούδι κτλ. Η Σαπφώ δεν ήταν αργηγός κάποιας σχολής μουσικής, ποίησης και χορού ούτε αρχηγός λατρευτικής οργάνωσης ή αρχηγός «ακαδημίας», όπως πιστεύεται. [Βλ.Markelbach,1-29 και Page (3), 112]. Απλά αποτελούσε μέλος ενός κύκλου κοριτσιών αριστοκρατικής καταγωγής, που απέβλεπε στην καλλιέργεια του ωραίου σ' όλες του τις εκφράσεις και στη διαπαιδαγώγηση μ' έναν τρόπο όμορφο κι ευχάριστο, όπως απαιτούσε και διευκόλυνε ο πολιτισμός της Μυτιλήνης της εποχής εκείνης, που παρουσίαζε μεγάλη ανάπτυξη. Η ποίηση της Σαπφώς αναφέρεται στη συγκίνηση που χαρίζει η συμβίωση, στον πόνο του χωρισμού και στην αναπόληση καθετί όμορφου που ανήκει στο παρελθόν. [Βλ. όσα γράφει σχετικά με το θέμα ο Σκιαδάς (4), 96-100]. Η Σαπφώ δέχτηκε τη λατρεία της ομορφιάς με σοβαρότητα και πάθος και την έκανε κύρια πηγή της έμπνευσής της. Ο Μάξιμος ο Τύριος (18,9) παρομοιάζει τη σχέση της Σαπφώς με τα κορίτσια του κύκλου της μ' εκείνην του Σωκράτη με τους ανταγωνιστές του σοφιστές, και αναφέρει πως η Σαπφώ δεν ήταν η μόνη που έδειχνε αφοσίωση στα κορίτσια. [Βλ.Bowra(4), 265-6].
Τα ποιήματα της Σαπφώς ταξινομήθηκαν από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους σε εννιά βιβλία σύμφωνα με τη μετρική τους μορφή• «έγραψε δε μελών λυρικών βιβλία θ» ( Σούδα).
Τα ποιήματά της, που είναι κλητικοί ύμνοι, ωδές, ελεγείες, θρήνοι, επιγράμματα και επιθαλάμια, αποτελούν τα ωραιότερα δείγματα ερωτικού πάθους και ποιητικής ευαισθησίας. Η υψηλή και πειθαρχημένη τέχνη της Σαπφώς κατορθώνει να μορφοποιήσει με τέλειο τρόπο τα συναισθήματα που γεννούσαν οι μεταλλαγές στις σχέσεις της με τα κορίτσια του κύκλου της. Το ύφος της Σαπφώς είναι συνδυασμός υπερβολικών και ακραίων στοιχείων. Αυτή «συνδυάζει την ένταση με τη χάρη, τη σφοδρότητα με τη γλυκύτητα• αυτή διακρίνεται για την απλότητα και την κομψότητα, το πάθος και τη νηφαλιότητα, τη διαύγεια και το βάθος• αυτή έχει την αιολική μεγαλοπρέπεια, αν και δεν αγαπά πολύ τις μεταφορές. Η έκφρασή της είναι ακμαία, συχνά ορμητική, αλλά πάντα διατηρεί τη μελωδία της.... Λατρεύει την ομορφιά του εξωτερικού κόσμου και την ανθρώπινη τρυφερότητα». (Smyth, 230). Άξια κατέχει τη θέση που κέρδισε στην αρχαία ελληνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία.»
Για την Σαπφώ υπάρχουν πλήθος ιστορικές μαρτυρίες (Ηρόδοτος, Αθήναιος, Πλούταρχος και άλλοι).

============
[Πάνω εικόνα: «Τον καιρό της Σαπφούς», έργο του Τζον Γουίλιαμ Γκόντγουαρντ, Μουσείο J. Paul Getty (1904). 2η εικόνα: Sappho, 82 x 70 cm, Oil on canvas. 3η εικόνα: Amanda Brewster Sewell (1859 - 1926) Αμερικανίδα ζωγράφος . 4η εικόνα: Jacques-Louis David (1748-1825) Γάλλος ζωγράφος. 5η εικόνα: Λεπτομέρεια έργου.