Τι αναφέρει το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ για τον «Χρυσούν Αιώνα του Περικλέους»;

Κωδικός Πόρου: 00285-111742-3816
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 25/02/13 21:46
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Αρχαία Ελλάδα, 00285-111742-3816




Περιγραφή:

Τι αναφέρει το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ για τον «Χρυσούν Αιώνα του Περικλέους»;

Αξίζει τον κόπο να διαβάσουμε τι αναφέρουν στον πρόλογό τους οι Επιμελητές του έργου «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ για τον «Χρυσούν Αιώνα του Περικλέους», όπου αποκαλύπτουν αξιόλογες και πολύ σημαντικές πληροφορίες!..

Ο ΧΡΥΣΟΣ ΑΙΩΝΑΣ

Από τα Περσικά στον Πελοποννησιακό πόλεμο

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο ανά χείρας τόμος διαφέρει από όσους προηγήθηκαν. Οι προη­γούμενοι τόμοι κάλυψαν την ιστο­ρία της Ανατολικής Μεσογείου, της Μικρός Ασίας και της Ανατο­λής. Στον παρόντα και τον επό­μενο σπάνια απομακρυνόμαστε από την Ελλά­δα. Υπογραμμίζουμε ότι πρόκειται για μία πε­ρίοδο κατά την οποία, για πρώτη και τελευταία φορά πριν από την αυτοκρατορία των Ρωμαί­ων, συμπίπτουν στον ίδιο τόπο αφ' ενός μία με­γάλη πολιτική και στρατιωτική δύναμη, αφ' ετέ­ρου ένας σημαντικός πολιτισμός, ο οποίος συ­μπεριλαμβάνει τους ιστορικούς που περιέγρα­ψαν αυτή τη δύναμη. Η Περσία και οι αυτο­κρατορίες που προηγήθηκαν ήταν πολύ ισχυ­ρές, αλλά δεν είχαν πολιτιστική ενότητα. Οι Εβραίοι, από την άλλη, διέθεταν πολιτιστική ενότητα, αλλά δεν ήταν ισχυροί. Έτσι, ο 3ος και ο 4ος τόμος του παρόντος έργου διαθέτουν μία συνοχή που οι προηγούμενοι και οι επόμενοι στερούνται.

Ένα μέρος της συνοχής οφείλεται στη φύ­ση των πηγών μας, οι οποίες στηρίζονται σε μία αθηναϊκή εκδοχή που είναι δύσκολο να παρα­κάμψουμε. Η ίδια άποψη διατυπώθηκε και από τον Σαλλούστιο τον Ιο αιώνα π.Χ.:

«Όπως εκτιμώ, οι πράξεις των Αθηναίων ήταν πράγματι μεγάλες και καταπληκτικές, αλλά λι­γότερο ουσιώδεις απ' ό,τι παρουσιάζονται στις αφηγήσεις. Καθώς, όμως, οι ιδιοφυείς συγ­γραφείς μεγάλωσαν σε αυτό τον τόπο, τα κα­τορθώματα των Αθηναίων αναγνωρίζονται από όλο τον κόσμο ως τα σπουδαιότερα. Το ταλέ­ντο όσων τα έπραξαν κρίνεται με βάση τη δυ­νατότητα που είχαν οι επιφανείς συγγραφικές ιδιοφυΐες να το εξυμνήσουν» (Συνωμοσία του Καταλίνα, 8.2-4).

Στην παρούσα ενότητα μεταθέτουμε το ση­μείο που έδωσε έμφαση ο Σαλλούστιος και αντιμετωπίζουμε την άνθηση της λογοτεχνίας (και της τέχνης) ως μείζον ιστορικό φαινόμενο που πρέπει να μελετηθεί και να ερμηνευθεί. Πολλά από τα πολιτιστικά επιτεύγματα έχουν διασω­θεί και μπορούμε να τα εκτιμήσουμε με βάση τα δικά μας κριτήρια. Οι μεταπτώσεις, όσον αφο­ρά τη φήμη των ατόμων και του τρόπου που έδρασαν, συνεχίζουν να υπάρχουν, χωρίς, ωστό­σο, να υποβαθμίζουν τη σπουδαιότητα που εί­χε ο 5ος αιώνας π.Χ., ειδικά στην Αθήνα, ως η πρώτη Κλασική περίοδος του ευρωπαϊκού πο­λιτισμού. Ενός πολιτισμού σημαντικού όχι μό­νο για τα επιτεύγματα του, αλλά και διότι αυτά τα επιτεύγματα κατάφεραν να επηρεάσουν τις μεταγενέστερες γενιές και να προσλάβουν νέ­ες μορφές στα χέρια τους. Ακόμη και αν τα γε­γονότα εκείνης της περιόδου δεν παρουσίαζαν αυτοτελές ενδιαφέρον, θα εξακολουθούσαν να είναι πολύτιμα, διότι μας βοηθούν να καταλά­βουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά.

Ασφαλώς, τα γεγονότα καθ' αυτά παρουσιάζουν αυτοτελές ενδια­φέρον. Η νίκη των Ελλήνων στις Πλαταιές και τη Μυκάλη έθεσε τέρμα στους Περσικούς πολέμους και οδήγησε σε μία νέα εποχή, με αποκορύφωμα το πολιτικό και πολιτιστικό με-σουράνημα της Αθήνας στα χρόνια του Περι­κλή έως την έκρηξη του Πελοποννησιακού πο­λέμου. Οι Πέρσες, που είχαν μάθει πια να υπο­λογίζουν στρατιωτικά τον Ελληνικό κόσμο, επι­στράτευσαν, για τα επόμενα χρόνια, το χρυσάφι και τη διπλωματία τους στην προσπάθεια απο­τροπής τυχόν ελληνικών επιθέσεων (με τον και­ρό άρχισαν να δέχονται στο στρατό τους Έλλη­νες μισθοφόρους). Από την πλευρά της, η Ελλά­δα ενίσχυσε την εθνική της ταυτότητα και στερέωσε μέσα της το αίσθηιαα της υπεροχής έναντι της Ανατολής, καλλιεργώντας συγχρόνως (θεω­ρητικά, όμως, μόνο) την ιδέα της ενότητας, βά­σει της κοινής γλώσσας και θρησκείας. Οι έρι­δες, όμως, μεταξύ των ελληνικών πόλεων, και ιδιαίτερα της Αθήνας, που στο μεταξύ είχε δη­μιουργήσει τη μεγάλη Δηλιακή Συμμαχία, απο­δείχθηκαν, τελικά, πραγματικός εφιάλτης, που θρυμμάτισε το όραμα για υλοποίηση της ιδέας της ενοποίησης του Ελληνικού κόσμου και οδή­γησε στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Στην άλ­λη πλευρά του Αιγαίου, η Ιωνία δεν μπόρεσε να αναλάβει και οι πόλεις της περιήλθαν στο τέλος του αιώνα και πάλι στην κυριαρχία των Περσών.

Στην ενδοχώρα, ο μετασχηματι­σμός της Δηλιακής Συμμαχίας, η οποία είχε ιδρυθεί για να συνε­χίσει τους αγώνες εναντίον των Περσών, σε μία αυτοκρατορία που λειτουργούσε με βάση τα συμφέροντα της Αθήνας, αποτελεί το πρώτο, ίσως, εγχειρίδιο της ιστορίας του ιμπεριαλισμού. Η εξέλιξη της Αθηναϊκής δημοκρατίας -τις απαρ­χές της οποίας παρακολουθήσαμε στον προη­γούμενο τόμο- σε ένα πείραμα άμεσης διακυ­βέρνησης από ένα μάλλον ογκώδες σώμα πο­λιτών, γέννησε πολιτικές έννοιες και πολιτική σκέψη, οι οποίες έχουν διαχρονική αξία. Το γε­γονός ότι η παρούσα ενότητα, που μελετά τον 5ο αιώνα π.Χ., τελειώνει με την πτώση τόσο της αυτοκρατορίας όσο και της δημοκρατίας, δη­μιουργεί χρονίζοντα ερωτήματα σχετικά με τη συνύπαρξη της πολιτικής δικαιοσύνης και της πολιτικής αποτελεσματικότητας. Tα ερωτήμα­τα αυτά απαντούν σε πολλές από τις πηγές μας, αλλά έφθασαν σε μας και ερμηνεύτηκαν κυρίως από τον Θουκυδίδη, έναν από τους πλέον χα­ρισματικούς ιστορικούς όλων των εποχών. Πρέ­πει να προσθέσουμε πως το πιο αξιοσημείωτο επίτευγμα του ήταν ότι μετέτρεπε ακόμη και τις αφηγήσεις στρατιωτικών θεμάτων σε περιγρα­φές σχετικές με τον ανθρώπινο παράγοντα.

Σε διεθνές επίπεδο, τα γεγονότα διαμορ­φώθηκαν από την αρχικώς βαθμιαία ρήξη, η οποία χώρισε τους νικηφόρους Έλληνες συμ­μάχους του 480-479 π.Χ. Υπήρχαν πάντοτε εκεί­νοι, τόσο στην Αθήνα όσο και στη Σπάρτη, που είχαν ως ιδανικό τη συνέχιση της συνεργασίας. Tα γεγονότα, όμως, τους υπερκέρασαν. Η εικό­να που έχουμε γι' αυτό τον αιώνα χαρακτηρίζεται από το διπολισμό μεταξύ της σπαρτιατι­κής συμμαχίας, χερσαίας δύναμης, με ένα πολύ στενό και εξειδικευμένο κυβερνητικό σώμα, και της Αθηναϊκής αυτοκρατορίας, κυρίως ναυτι­κής δύναμης, με επίκεντρο της τη δημοκρατία. Διάφορες μεταγενέστερες γενιές βρήκαν σύγ­χρονες αντηχήσεις, που επέτρεψαν να διαιωνι­στεί η αντίληψη του διπολισμού. Η διαφορετι­κή φύση των κέντρων εξουσίας σίγουρα επέ­δρασε στη μορφοποίηση της πορείας που στα­διακά οδήγησε στον Πελοποννησιακό πόλεμο.

Μπορούμε να διακρίνουμε ευκρινώς ορι­σμένους από τους παράγοντες που επέτρεψαν την πολιτιστική ανάπτυξη. Κατ' αρχάς, η επι­τυχής έκβαση των Περσικών πόλεμων ήταν από μόνη της ένα ηρωικό επίτευγμα, που ενέπνευ­σε νέα επικά θέματα και έδωσε κίνητρο για να υμνηθούν. Έπειτα, καθώς η Αθήνα απέκτησε μεγαλύτερη πολιτική σημασία, έγινε πόλος έλ­ξης για τα άτομα που αισθάνονταν πως στην πόλη αυτή το περιβάλλον ήταν πιο ενδιαφέρον από εκείνο των πόλεων τους. Ήταν μία συσ­σωρευτική διαδικασία που πρέπει να ανέπτυσσε τα υφιστάμενα φυσικά χαρίσματα. Τρίτον, τα οικονομικά οφέλη της αυτοκρατορίας (όχι μό­νο ο φόρος υποτέλειας που κατέβαλλαν οι Σύμμαχοι, ο οποίος ήταν βέβαια σημαντικός) επέ­τρεπαν στους Αθηναίους να πραγματοποιούν σχέδια, που μέχρι τότε προσιδίαζαν μόνο σε βα­σιλείς και τυράννους. Δεν θα εξετάσουμε, πά­ντως, για ποιο λόγο το αθηναϊκό σώμα των πο­λιτών γεννούσε σχέδια και ιδέες με τόσο μεγά­λη δυναμική.

Παρ' ό,τι η Αθήνα μονοπωλεί τις πηγές μας, αναφερόμαστε στον «πέμπτο αιώνα» και όχι στον «αιώνα της Αθήνας», όπως παλαιότερα. Προσπαθήσαμε, όμως, να μην οριοθετήσουμε αυστηρά την αρχαϊκή από την κλασική Ελλάδα. Επιπλέον, υπάρχει η αίσθηση ότι η τελευταία δεκαετία της περιόδου που εξετάζουμε χαρα­κτηρίζεται από την αποδυνάμωση της Αθήνας και την αναγέννηση της Περσίας, στοιχεία που προσιδιάζουν περισσότερο στον 4ο αιώνα π.Χ. Ο γενικότερος τίτλος αντικατοπτρίζει το γεγο­νός ότι η ιστορία του 5ου αιώνα π.Χ. δεν είναι μόνο η ιστορία της Αθήνας. Ακόμη και στο πο­λιτιστικό επίπεδο, ο ναός του Δία στην Ολυμπία χτίστηκε μερικά χρόνια πριν από τον Παρθε­νώνα, υπό διαφορετικές κοινωνικές και πολι­τικές συνθήκες. Καθένα από τα μεγάλα ιερά συ­νέχισε τη δική του γραμμή εξέλιξης και οι εορτές του δημιούργησαν νέες λογοτεχνικές μορ­φές που δεν απαντούν στην Αθήνα. Οι εξελί­ξεις στα μικρότερα ελληνικά κράτη επηρεά­στηκαν από την άμιλλα με τις μεγαλύτερες γει­τονικές δυνάμεις. Tα πρότυπα της κοινωνίας και της πολυτέλειας που υπήρχαν σε αυτές υπήρ­ξαν το κίνητρο για την αστική ανάπτυξη των πιο καθυστερημένων περιοχών. Οι μικρότερες κοινωνίες αναγνώρισαν τα πλεονεκτήματα από την ένταξη τους σε μεγαλύτερες, όπως για πα­ράδειγμα η Όλυνθος το 432 π.Χ. και η Ρόδος το 408 π.Χ. Εξόριστοι και φυγάδες από κράτη με μακρόχρονη πορεία μετέφεραν ιδέες ενός κα­λύτερου τρόπου ζωής σε οικισμούς, όπως οι Θούριοι και η Αμφίπολη, ή σε περιοχές χωρίς αστικοποίηση, όπως η Μακεδονία.

Η πόλις* διαμόρφωσε τον ελληνι­κό τρόπο ζωής. Υπήρχαν και άλ­λες μορφές πολιτικής ανάπτυξης, αλλά απαντούν σπανιότερα κα­τά τη διάρκεια αυτής της περιό­δου. Οι προσπάθειες του Γέλωνα να διευρύνει το κράτος των Συρακουσών κατέρρευσαν. Οι διαδοχικοί βασιλείς της Μακε­δονίας προσπάθησαν να διατηρήσουν και να καταστήσουν πιο συγκεντρωτικό το βασίλειο τους, χρησιμοποιώντας την αστικοποίηση ως ένα από τα βασικά μέσα για την επίτευξη των στόχων τους. Οι Αθηναίοι, που είχαν εκμεταλ­λευτεί τους φυλετικούς δεσμούς με τους Συμμάχους τους για να δημιουργήσουν τη Δηλιακή Συμμαχία, δεν τους χρησιμοποίησαν για να εξουδετερώσουν τα όρια της ιθαγένειας μετα­ξύ των διαφόρων πόλεων. Η αθηναϊκή ιθαγέ­νεια περιορίστηκε -δεν επεκτάθηκε- κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. Ο Περι­κλής καμάρωνε για τα πλεονεκτήματα των ίσων ευκαιριών που είχαν οι πολίτες των Αθηνών, αλλά ούτε αυτός ούτε και ο αθηναϊκός λαός θεώ­ρησαν σκόπιμο να τα επεκτείνουν στη Συμμα­χία. Ίσως ο Κλέων είχε δίκιο όταν έλεγε ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να διοικήσει μία αυτο­κρατορία. Ο ανά χείρας τόμος δεν δίνει σαφή απάντηση στο ερώτημα αν η σπαρτιατική ολι­γαρχία θα μπορούσε να αποδειχθεί περισσότε­ρο επιτυχής.

ΟΙ ΕΠΙΜΕΛΗΤΕΣ (*)

---------------------------
(* )Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον όρο «πόλις», ως είδος πολι­τεύματος (πόλις, γενική της πό­λεως), σε αντι­διαστολή προς τον όρο πόλη (γε­νική της πόλης), ο οποίος χρη­σιμοποιείται με τη συνήθη έννοια του άστεος (αστι­κού κέντρου).