Περί των δοξογράφων και των στωϊκών!..

Κωδικός Πόρου: 00285-111678-7711
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 05/10/15 20:07
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Αρχαία Ελλάδα, 00285-111678-7711




Περιγραφή:

Περί των δοξογράφων και των στωϊκών!..

«Την δόξα πολλοί εμίσησαν, το χρήμα ουδείς» λέει μια παροιμία του ελληνικού λαού. Κι όμως!.. Στην αρχαιότητα υπήρχαν ορισμένοι συγγραφείς, οι οποίοι καλούνταν δοξογράφοι. Δοξογράφοι ήσαν οι Έλληνες συγγραφείς της Αλεξανδρινής και της Ρωμαϊκής εποχής που κατέγραψαν συστηματικά τις φιλοσοφικές θεωρίες (δόξαι) των φιλοσόφων που έζησαν πριν από αυτούς. Πρώτος ο Αριστοτέλης, στον πρόλογο μερικών έργων του, έγραψε περιληπτικά για τις προγενέστερες θεωρίες και συστήματα, και τον μιμήθηκε ο Θεόφραστος, στις 18 βίβλους του Περί φυσικών δοξών. Ονομαστός δοξογράφος ήταν ο Στωικός Ποσειδώνιος, που χρησιμοποιήθηκε ως πηγή από τον Κικέρωνα και τον Σενέκα, και στη ρωμαϊκή εποχή ο Άρειος, ο Δίδυμος Ερμείας κ.ά. Διαβάστε το κείμενο που ακολουθεί!..

ΣΥΜΦΩΝΑ με την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία, Δοξογράφοι ήσαν οι Έλληνες συγγραφείς της Αλεξανδρινής και της Ρωμαϊκής εποχής που κατέγραψαν συστηματικά τις φιλοσοφικές θεωρίες (δόξαι) των φιλοσόφων που έζησαν πριν από αυτούς. Πρώτος ο Αριστοτέλης, στον πρόλογο μερικών έργων του, έγραψε περιληπτικά για τις προγενέστερες θεωρίες και συστήματα, και τον μιμήθηκε ο Θεόφραστος, στις 18 βίβλους του Περί φυσικών δοξών. Ονομαστός δοξογράφος ήταν ο Στωικός Ποσειδώνιος, που χρησιμοποιήθηκε ως πηγή από τον Κικέρωνα και τον Σενέκα, και στη ρωμαϊκή εποχή ο Άρειος, ο Δίδυμος Ερμείας κ.ά.

Οι στωϊκοί φιλόσοφοι

Οι οπαδοί της φιλοσοφικής σχολής που ίδρυσε ο Ζήνωνας στην Αθήνα το 315. Η σχολή πήρε την ονομασία της από το γεγονός ότι ο Ζήνωνας δίδασκε φιλοσοφία στην Ποικίλη Στοά των Αθηνών. Ο Ζήνωνας, σε ισχυρή αντίθεση προς τον σύγχρονό του Επίκουρο, θεωρούσε τον κόσμο ένα οργανικό σύνολο όντων και φαινομένων, που προήλθε και αποτελείται από μια θεία ουσία. Η ουσία αυτή είναι υλική και πνευματική, και της έδιναν διάφορες ονομασίες, τονίζοντας άλλοτε την υλικότητά της και άλλοτε την πνευματικότητά της. Έτσι την ονόμαζαν Φύση για να τονίσουν την υλικότητά της, και Λόγο, λόγο του σύμπαντος, πνεύμα ή νου, για να εκφράσουν την πνευματικότητά της. Συνήθιζαν επίσης να την ονομάζουν ειμαρμένη, ανάγκη, πρόνοια, για να εξάρουν τη σταθερότητα, το αναλλοίωτο και την αγαθότητά της. Αλλά της έδιναν και κοινά ονόματα, όπως θεός, Ζεύς, κλπ. Ο κόσμος, κατά το στωικό δόγμα, στο τέλος καθεμιας από ατέλειωτες σειρές κύκλων, απορροφάται στο θείο πυρ κι έπειτα ξαναρχίζει μια νέα πορεία, αναπαράγοντας με ακρίβεια την προηγούμενη. Το πυρ είναι το πρωταρχικό στοιχείο απ' όπου προήλθε ο αέρας, από τον αέρα το νερό και από το νερό η γη. Η γη δηλαδή προήλθε από τη θάλασσα. Όλα λοιπόν πηγάζουν από το πρωταρχικό πυρ και θα καταλήξουν τελικά στο πυρ όταν έρθει το τέλος του κόσμου, όταν θα γίνει η εκπύρωσις των πάντων. Τα άστρα είναι ορατοί θεοί και η θέα του ουρανού είναι θέα του Θεού, που απαθανατίζει και εξυψώνει τους ανθρώπους ως το Θεό. Απ' αυτή τη λατρεία των άστρων προήλθε και ο αστρικός μυστικισμός. Μετά τα ουράνια σώματα, οι άνθρωποι είναι τέλεια όντα όπως ο Θεός. Ο ίδιος Λόγος που υπάρχει στο σύμπαν και το διευθύνει, υπάρχει και στον άνθρωπο και κατευθύνει τη ζωή του, έτσι ώστε ο άνθρωπος αποτελεί τον μικρόκοσμο του συνόλου. Οι πανθεϊστές Στωικοί τόνιζαν με επιμονή τη θεότητα του ανθρώπου, γιατί εξαίτιας του λογικού στοιχείου της, είναι απόσπασμα ή μέρος της ψυχής του κόσμου. Όταν έλεγαν ψυχή, εννοούσαν τη δύναμη που συνέχει ολόκληρο τον ανθρώπινο οργανισμό και ιδιαίτερα το νου. Ο Ζήνωνας θεωρούσε τον ανθρώπινο νου ως απόσπασμα θεού και έλεγε πως ήταν περιττό να χτίζουμε ναούς στους θεούς, γιατί πρέπει να έχουμε το Θεό στο νου ή μάλλον να λατρεύουμε το νου σαν Θεό. Σιγά-σιγά, τα στωικά δόγματα αλλοιώθηκαν υπό την επίδραση του Πλατωνισμού, ιδιαίτερα στους ρωμαϊκούς χρόνους. Από τον Παναίτιο και τον Ποσειδώνιο άρχισαν να υποστηρίζονται δυαρχικές αντιλήψεις, πως υπάρχει δηλαδή αντίθεση ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα και πως στον άνθρωπο εκτός από το θείο στοιχείο υπάρχει και το άλογο και άθεο στοιχείο, στο οποίο οφείλονται οι κακές πράξεις του ανθρώπου. Ο ενδοκόσμιος Λόγος ονομαζόταν πολλές φορές και Ειμαρμένη ή Πρόνοια, γιατί έχει δημιουργήσει και κατευθύνει τα πάντα με σοφία. Η ωραιότητα, η τάξη και η σκοπιμότητα της φύσης δείχνουν πως η Θεία Πρόνοια διοικεί τα πάντα με σοφία. Οι Στωικοί έβλεπαν στην ωραιότητα και την τάξη της φύσης την αποκάλυψη του ίδιου του Θεού. Οι Στωικοί προσπαθούσαν να βρουν κάποιο σκοπό και σ' αυτά που θεωρούνται επιβλαβή και περιττά, όπως οι φυσικές ατέλειες, οι σεισμοί, οι επιδημίες, τα δηλητηριώδη φυτά και ζώα, έτσι ώστε να μην έρχονται σε αντίθεση με τη βασική τους διδασκαλία για την τελειότητα του κόσμου, που διευθύνεται από το Λόγο ή τη σοφή και πανάγαθη Ειμαρμένη και Πρόνοια. Έλεγαν πως δεν πρέπει να δίνεται σημασία στα σκιερά και ανώμαλα στοιχεία στη φύση, γιατί αυτά δεν θίγουν την τελειότητά της, όπως τα θολά νερά των ποταμών δεν θολώνουν τον απέραντο ωκεανό. Όσον άφορα το τέλος του κόσμου, οι Στωικοί έλεγαν πως δεν πρέπει να περιμένουμε ούτε τέλος αυτού του κόσμου, ούτε πιο τέλεια μετά θάνατον ζωή. Η παρούσα τάξη του κόσμου είναι τέλεια και αναλλοίωτη, άρα δεν υπάρχει τέλος του κόσμου, αλλά μια αδιάκοπη επαναφορά των κοσμικών κύκλων. Όπως όλοι οι Έλληνες φιλόσοφοι, οι Στωικοί έδιναν πολύ μεγάλη σημασία στη Λογική και έκαναν κι έρευνες πάνω σ' αυτήν, χωρίς όμως να προσθέσουν σημαντικά πράγματα στην Αριστοτελική Λογική. Διαιρούσαν τη Λογική σε δυο μέρη, τη ρητορική και τη διαλεκτική. Οι Στωικοί ήταν αισθησιοκράτες, γιατί ξεκινούσαν από την αρχή πως δεν υπάρχει κάτι στο νου που να μην υπάρχει και στην αίσθηση. Σύμφωνα με τους Στωικούς, ο ανθρώπινος νους είναι κατά τη γέννηση του ανθρώπου άγραφος χάρτης, χωρίς κανένα περιεχόμενο, αλλά με μόνη την ικανότητα να δέχεται παραστάσεις απ' έξω και να διαβάζει το νόημά τους. Οι αισθήσεις είναι τα μόνα όργανα από τα οποία ο νους αποκτά παραστάσεις από τον εξωτερικό κόσμο. Οι παραστάσεις αυτές χωρίζονται σε καταληπτές φαντασίες και ακατάληπτες φαντασίες. Καταληπτές φαντασίες ονομάζονται οι παραστάσεις που είναι σαφείς και σύμφωνες με τα πράγματα. Ακατάληπτες είναι οι ψευδείς φαντασίες, που δεν συμφωνούν προς τα πράγματα. Αυτές οφείλονται ή στον ίδιο το νου (ψευδαισθήσεις και παραισθήσεις), οπότε είναι υποκειμενικές απάτες, ή σε βεβιασμένες αντιλήψεις περί των πραγμάτων. Ωστόσο, ο ανθρώπινος νους δεν τηρεί παθητική στάση απέναντι στο ακατέργαστο υλικό που δέχεται από τον εξωτερικό κόσμο. Είναι βέβαια αρχικά άγραφος χάρτης, αλλά έχει τη σπουδαία έμφυτη δύναμη να δέχεται παραστάσεις απ' έξω, να τις επεξεργάζεται και να δίνει τη συγκατάθεσή του στην αλήθεια που φέρνουν. Για τους Στωικούς δεν υπάρχουν έμφυτες ιδέες, αλλά μόνον έμφυτες δυνάμεις και ικανότητες της ψυχής ή του νου. Στον τομέα της ηθικής ο Ζήνωνας θεωρούσε πως ο αληθινός σκοπός του ανθρώπου είναι μια ζωή σε αρμονία με τη φύση, δηλαδή μια ενάρετη ζωή, γιατί η αρετή είναι ο νόμος του σύμπαντος, η θέληση του θεού και η ορθή διαγωγή φέρνει την ευτυχία. Η πιο θεμελιώδης βασική αρχή των Στωικών είναι το περίφημο απόφθεγμα ομολογουμένως τη φύσει ζην, που σήμαινε να ζεις σύμφωνα προς το λόγο ή προς τη φύση. Κι αν δεχτούμε πως η λέξη φύση εκφράζει τη φύση του σύμπαντος ή την κοινή φύση, τότε, σύμφωνα μ' αυτή την ηθική αρχή, ο άνθρωπος πρέπει στη ζωή του να συμμορφώνεται και να ζει σύμφωνα προς τη γενική τάξη και πορεία του συνόλου. Αν πάλι πάρουμε τη λέξη φύση σαν δηλωτική της ανθρώπινης φύσης, τότε με το απόφθεγμα αυτό εννοείται πως ο άνθρωπος πρέπει να ζει σύμφωνα με την ίδια του τη φύση, κι επειδή το ανώτερο στοιχείο στη φύση του είναι ο νους, πρέπει να ζει κατά λόγον, κατά τις υπαγορεύσεις του νου του. Ο Χρύσιππος παραδεχόταν και τις δύο ερμηνείες του αποφθέγματος και δίδασκε πως πρέπει να ζει κανείς σύμφωνα και προς την ίδια του τη φύση και προς την κοινή φύση. Ένα αξιόλογο δόγμα των Στωικών ήταν η παγκόσμια αδελφότητα του ανθρώπου, χωρίς διάκριση ανάμεσα στους Έλληνες και τους βαρβάρους, τους ελεύθερους και τους δούλους, και κατά συνέπεια το καθήκον της παγκόσμιας φιλανθρωπίας και δικαιοσύνης. Ωστόσο, η στωική φιλοσοφία ήταν κυρίως δόγμα ανεξαρτησίας από τον εξωτερικό κόσμο. Άμεσοι διάδοχοι του Ζήνωνα υπήρξαν ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος της Κιλικίας (280-204 π.Χ.), που συμπλήρωσαν και συστηματοποίησαν το δόγμα των Στωικών. (Για τον Παναίτιο και τον Ποσειδώνιο και για την επιρροή τους στη ρωμαϊκή σκέψη, βλέπε τα αντίστοιχα λήμματα). Η στωική φιλοσοφία συνυπήρχε με το ρωμαϊκό πνεύμα και βοήθησε στο σχηματισμό του ρωμαϊκού δικαίου. Η στωική φιλοσοφία γνώρισε καινούργιες δόξες με τα γραπτά του Σενέκα του φιλοσόφου και τις σάτιρες του Περσίου. Αλλά η τελευταία κυβέρνηση του Νέρωνα υπήρξε εχθρική προς αυτήν, και ο Βεσπασιανός, όπως και ο Δομιτιανός, εξόρισαν τους φιλοσόφους από την Ιταλία. Μια τροποποιημένη και περισσότερο θρησκευτική Στωική φιλοσοφία ξαναζωντάνεψε με τη διδασκαλία του Επίκτητου και την αυτοπειθαρχία του Μάρκου Αυρηλίου.

ΠΗΓΕΣ: Ιστορικό και Δημοσιογραφικό Αρχείο του γράφοντος, Εγκυκλοπαίδεια «δομή»

[Στην πάνω φωτογραφία: Η αείμνηστη Ελληνίδα ηθοποιός, Αλίκη Βουγιουκλάκη, σε εξώφυλλο περιοδικού ως «Δόξα της Ελλάδος Σκεπτόμενη».]