Ώστε υπήρχε και άλλος Κέκροπας στην αρχαιότητα;

Κωδικός Πόρου: 00285-111761-3385
Συγγραφέας ή Δημιουργός: Σακκέτος Άγγελος
Ημερομηνία Δημιουργίας: 18/11/12 19:23
Εκδότης: Ελληνική λέσχη βιβλίου
Η γλώσσα του περιεχομένου: Ελληνικά
Σχέση: Δεν έχει δηλωθεί σχέση για το συγκεκριμένο τεκμήριο
Λέξεις κλειδιά: Αρχαία Ελλάδα, 00285-111761-3385




Περιγραφή:

Ώστε υπήρχε και άλλος Κέκροπας στην αρχαιότητα;

Διαβάστε την περισπούδαστη ανάλυση, που κάνει ο πανεπιστημιακός μας δάσκαλος Ι. Κακριδής για το βασιλιά της αρχαίας Αθήνας, Κέκροπα, έναν ήρωα τον οποίο συναντάμε και αλλού: στα Μέγαρα, σε συνδυα­σμό με ιερό της Αθηνάς, και στην Εύβοια, όπου λέγεται πως υπήρχε και παλιά μαρτυρία για το όνομα Αθήναι και λατρεία της Αθηνάς· αυτό διευκόλυνε τη μεταφορά της μορφής του Κέκροπα από την Αθήνα, μια και ήταν δοσμένη η σταθερή σύνδεση του με τη θεά!..

Πάνω εικόνα: Ο Κέκροπας εικονίζεται στα αριστερά, μισός άνθρωπος μισός φίδι. Μαζί με την Αθηνά παίρνει μέρος σε μια μυστική τελετουργία μπροστά στην ελιά. Στα χέρια του κρατάει μικρό αρνί για τη θυσία. Στη ρίζα της ελιάς βρίσκεται το κιβώτιο με τον Εριχθόνιο, που η Αθηνά εμπιστεύτηκε στις θυγατέρες του. Δεξιά μια γυναίκα, η Ζευξίππη (;) κρατάει τα όπλα της θεάς. Κάτω εικόνα: Για το ότι στη φιλονικία Αθηνάς-Ποσειδώνα αποφάσισαν οι ίδιοι οι κάτοικοι με ψηφοφορία, είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα σχήμα που στηρί­ζεται στην άποψη ότι ο πολιτισμός πέρασε από το στά­διο που κυριαρχούσε το μητριαρχικό δίκαιο, στο επό­μενο στάδιο, στο οποίο άρχισε να ισχύει το πατριαρχικό δίκαιο!..

Ο τόπος που λατρευόταν ο Κέκροπας ως ήρωας ήταν ο βράχος της Ακρόπολης της Αθήνας, όπου υπήρχε και ιερό αφιερωμένο σ' αυτόν, το Κεκρόπειο, που βρισκό­ταν κοντά στο Ερεχθείο. Σε επιγραφές μαρτυρείται και ιερέας του Κέκροπα από το γένος των Αμυνανδριδών. Οι κάτοικοι της Αθήνας εξάλλου ονομάστηκαν Κεκροπίδες, γιατί όταν η λατρεία του Κέκροπα με το τέλος της κυριαρχίας του βασιλικού γένους πάνω στο βράχο -πέρασε στο λαό, τον θεωρούσαν αρχηγέτη και γενάρχη τους. Ωστόσο λατρεία ή ίχνη λατρείας ενός ήρωα Κέ­κροπα συναντάμε και αλλού: στα Μέγαρα, σε συνδυα­σμό με ιερό της Αθηνάς, και στην Εύβοια, όπου λέγεται πως υπήρχε και παλιά μαρτυρία για το όνομα Αθήναι και λατρεία της Αθηνάς· αυτό διευκόλυνε τη μεταφορά της μορφής του Κέκροπα από την Αθήνα, μια και ήταν δοσμένη η σταθερή σύνδεση του με τη θεά.
Στη Βοιωτία επίσης υπήρχε λατρεία του Κέκροπα. Σύμφωνα με μια άποψη (RE XI, 121, βλ. λ. Kekrops), η αποδοχή ενός φιδόμορφου Κέκροπα με ψαρίσια ουρά (όπως εικονίζεται σε μια τερακότα) και η πίστη στα ιερά χέλια της λίμνης Κωπα'ίδας, τα οποία θεωρούνταν γηγε­νή, συνδυάστηκαν, με αποτέλεσμα να μεταφερθεί η μορφή του Κέκροπα από την Αθήνα. Tα χέλια παίζουν ρόλο στη Βοιωτία και στο μύθο του Κάδμου για να δη­λωθεί η ηρωοποίηοη και θεοποίηση: ο Κάδμος και η Αρ­μονία μεταμορφωμένοι σε φίδια έφτασαν στη χώρα των Εγχελέων (βλ. σ. 74).
Το επίθετο «διφυής» με το οποίο χαρακτηρίζεται ο Κέκροπας αναφέρεται στη μεικτή μορφή του, μισός άν­θρωπος, μισός φίδι. Με τη μορφή αυτή απεικονίζεται και στην τέχνη. Ωστόσο στις αρχαίες πηγές δεν υπάρ­χει ομοφωνία. Οι εξηγήσεις που δίνονται είναι διαφορε­τικές στην καθεμιά. Από τη μια υπάρχουν οι καθαρά μυ­θολογικές, όπως αυτή που εξιστορήσαμε, από την άλλη περισσότερο λογοκρατικές, όπως ότι είχε δύναμη φι­διού και φρόνηση ανθρώπου ή ότι την ονομασία του τη χρωστάει στο γεγονός ότι αποκάλυψε στους ανθρώ­πους τη διπλή καταγωγή τους από μητέρα και πατέρα και έτσι το επίθετο «διφυής» μεταφέρθηκε στον ίδιο για ό,τι αποκάλυψε.
Για το ότι ήταν αυτόχθονος υπάρχει και η αντίθετη εκδοχή, ότι δηλ. ήρθε από την Αίγυπτο, από την πόλη Σάιν, που στην αιγυπτιακή γλώσσα σημαίνει Αθηνά. Εκεί λατρευόταν η θεά Νέιθ, που ήταν η αντίστοιχη θεότητα με την Αθηνά των Ελλήνων. ' Οταν λοιπόν ο Κέκροπας ήρθε στην Ελλάδα, έφερε μαζί του το αιγυπτιακό πολί­τευμα και όταν έγινε βασιλιάς στην Αθήνα συνδύαζε στο πρόσωπο του δύο πολιτεύματα, το αιγυπτιακό και το ελληνικό' ακόμα, σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, το επί­θετο «διφυής» αναφερόταν στο ότι μιλούσε την αιγυ­πτιακή και την ελληνική γλώσσα. Η εκδοχή για την αιγυ­πτιακή καταγωγή του Κέκροπα θα μπήκε στο μύθο προ­φανώς αργότερα, όταν δημιουργήθηκε στη μυθολογία η τάση να γενικεύονται οι επιδράσεις της Αιγύπτου στον ελληνικό πολιτισμό. Αφετηρία και στήριγμα για μια τέτοια τάση ήταν φυσικά το γεγονός ότι οι ρίζες πολ­λών μυθικών μορφών ανάγονταν στο χώρο της Ανατο­λής, ιδιαίτερα όταν επρόκειτο για μυθικούς γενάρχες, όπως ο Κάδμος, η Ευρώπη κ.ά.
Επίσης σημειώνονται δύο διαφορετικές εκδοχές στις πηγές σχετικά με το αν ο Κέκροπας ήταν ο πρώτος βασιλιάς στην Αττική. Η μία εκδοχή τον θέλει να βρί­σκεται στην αρχή της νέας εποχής της χώρας μετά τον κατακλυσμό του ' Ωγυγου, ενώ σύμφωνα με την άλλη (Παυσανίας 1, 2, 6), πρώτος βασιλιάς στην Αττική ήταν ο Ακταίος, τον οποίο διαδέχτηκε ο Κέκροπας, παντρεύ­τηκε την κόρη του και απέκτησε μαζί της τα τέσσερα παιδιά του. Η εκδοχή αυτή, που προφανώς δεν ταιριά­ζει με τη μορφή του γενάρχη Κέκροπα από τον οποίο προήλθε το νέο γένος των κατοίκων της Αττικής, φαί­νεται πως δημιουργήθηκε αιτιολογικά για να στηρίξει την εμφάνιση των παιδιών και κυρίως της γυναίκας του Κέκροπα, μια και αυτός όντας αυτόχθονος δεν θα μπο­ρούσε να την είχε φέρει από αλλού. Πάντως στα πλαί­σια του συμφυρμού των μυθικών κύκλων και προσώπων είναι αδύνατον να διακρίνει κανείς τις σωστές σχέσεις και να δικαιολογήσει ικανοποιητικά τους συνδυασμούς.
Πέρα πάντως από τις μαρτυρίες των πηγών, γεγονός μένει ότι ο Κέκροπας ανήκει στις μορφές των αυτοχθό­νων ηρώων. Αυτό κατοχυρώνεται από τη σωματική του διάπλαση. Το φίδι ή η μεικτή μορφή ανθρώπου-φιδιού ήταν η συμβολική εικόνα του αυτόχθονα και συνδέεται ιδιαίτερα με τις τοπικές θεότητες, πνεύματα ή στοι­χειά. Κάθε τόπος - σημαδιακά δέντρα, πηγές, αρχαία ιερά κ.ά. - είχε φίδια για φύλακες, τους «οίκουρούς όφεις». Παράλληλα παραδείγματα τέτοιων φιδόμορφων τοπικών στοιχειών υπάρχουν πολλά: αυτό που σκοτώνει στη Θήβα ο Κάδμος, στους Δελφούς ο Απόλλωνας, αυτό που ήταν φύλακας της Χρύοης (Σοφοκλής, Φιλο­κτήτης 1328) κ.ά. Επίσης φιδόμορφοι εμφανίζονται συ­χνά οι ήρωες και οι θεοί: ο Τροφώνιος και ο Ασκληπιός, ο τιτάνας Λάδωνας κτλ. Το κύριο νόημα στην πίστη για φιδόμορφους είναι ότι οι νεκροί μετά το θάνατο μετα­μορφώνονται σε φίδια, πράγμα που αντιστοιχεί με την παραδοχή των φιδόμορφων προγόνων ή αυτών που έχουν κάποια σχέση με φίδια (πρβ. το μύθο των Σπαρτών στον θηβαϊκό κύκλο, σ. 73). Οι φιδόμορφοι ήρωες είχαν επίσης το χαρακτήρα του σωτήρα. Το ρόλο αυτό του Κέκροπα διαπιστώνουμε στις ενέργειες του για την άμυνα ενάντια στους εχθρούς της χώρας και στο ότι δημιούργησε τη δωδεκάπολη. Το ίδιο πιστοποιεί και το όνομα του γένους των Αμυνανδριδών (άμυνα-άνδρες) που λάτρευαν τον Κέκροπα ως ήρωα τους. Παράλλη­λες φιδόμορφες μορφές ηρώων και σωτήρων είναι ο Σωσίπολις στην Ολυμπία και ο Κυχρέας στη Σαλαμίνα και κυρίως η μορφή του Ερεχθέα οτην Αθήνα (σ. 31), που από μια άποψη είναι το παράλληλο του Κέκροπα.
Η ιστορία της απογραφής των κατοίκων με το ρίξιμο της πέτρας μπορεί να στηρίχτηκε στον τρόπο με τον οποίο γινόταν η ψηφοφορία στα δικαστήρια με πέτρινες ψήφους. Ακόμα θυμίζει τη συνήθεια του να ρίχνει κανείς πέτρες σχηματίζοντας σωρούς λίθων, τους εξορκιστικούς τύμβους. Αν συγκρίνουμε την ιστορία του Δευκαλίωνα και της Πύρρας, οι οποίοι μετά τον κατα­κλυσμό πετούσαν πέτρες πίσω τους για να δημιουργή­σουν τους νέους ανθρώπους (Πίνδαρος, Ολύμπια 9, 44 κ.ε.), μπορούμε να πούμε ότι η ενέργεια του Κέκροπα είναι ανάλογη και υποδηλώνει ότι ο ίδιος δημιούργησε τους νέους κατοίκους της Αττικής μετά τον κατακλυ­σμό του Ώγυγου.
Φιλονικία μεταξύ θεών για την κυριαρχία ενός τόπου αναφέρεται και σε άλλες περιοχές. Στο 'Αργος διη­γούνταν (Παυσανίας 2, 15, 5) πως κάποτε είχε ξεσπά­σει φιλονικία ανάμεσα στην 'Ηρα και τον Ποσειδώνα για το ποιος θα κυριαρχήσει στην πόλη. Δικαστές στην κρί­ση ήταν ο ποταμός ' Ιναχος και οι άλλοι μεγάλοι ποταμοί της Αργολίδας, όπως και ο αρχέγονος ήρωας και γιος του ' Ιναχου, Φορωνέας. Οι κριτές επιδίκασαν τη χώρα στην ' Ηρα και ο Ποσειδώνας τότε από το θυμό του έκοψε το νερό. Από τότε λοιπόν ο ποταμός 'Ιναχος είναι ξεροπόταμος.
Σε μεταγενέστερες, λατινικές μόνο, πηγές, παραδίδεται η παραλλαγή, ότι ο Ποσειδώνας με το χτύπημα της τρίαινας του έκανε να πεταχτεί όχι πηγή με αλμυρό νερό, αλλά ένα κάτασπρο πολεμικό άλογο, που η χαίτη του ανέμιζε στον αέρα.
Κάτι τέλος που δημιουργεί εντύπωση είναι ότι ο Κέ­κροπας, όπως άλλωστε και ο Ερεχθέας που είναι αντί­στοιχη μορφή, δεν έγιναν αρχηγέτες ιδιαίτερων αριστο­κρατικών γενών, όπως θα περίμενε κανείς από προγό­νους «οίκουρούς όφεις». Από το όνομα του πάντως χαρακτηριζόταν ολόκληρος ο λαός της Αθήνας (Κε-κροπίδες), όπως αργότερα έγινε με τον Θησέα (Θησεΐδες) και τον Κόδρο (Κοδρίδες).

Παραλλαγή.Για το ότι στη φιλονικία Αθηνάς-Ποσειδώνα αποφάσισαν οι ίδιοι οι κάτοικοι με ψηφοφορία, είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα σχήμα που στηρί­ζεται στην άποψη ότι ο πολιτισμός πέρασε από το στά­διο που κυριαρχούσε το μητριαρχικό δίκαιο, στο επό­μενο στάδιο, στο οποίο άρχισε να ισχύει το πατριαρχικό δίκαιο.

ΠΗΓΗ: Ελληνική Μυθολογία Εκδοτική Αθηνών.